Fréttir
Um 7 til 10% þjóðarinnar búa við fátækt
Rannsóknir Hörpu Njáls komnar út í bókinni Fátækt á Íslandi við upphaf nýrrar aldar
Harpa Njáls stundaði nám í félagsfræði við Háskóla Íslands og lauk MA-gráðu á sviði velferðarrannsókna í febrúar í fyrra. Bókin er að hluta til byggð á lokaritgerð hennar en einnig rannsóknum undanfarin fjögur ár. Um fjórðungur bókarinnar er viðtöl við fólk sem býr við fátæktaraðstæður. "Það er algerlega nýtt inn í þessa umræðu að raddir þeirra fá að heyrast," segir Harpa, en hún greinir og lýsir stöðu fátækra á Íslandi við upphaf nýrrar aldar og segir það nýmæli að hún mæli fátækt út frá algildum fátæktarmörkum. "Mælingin felst m.a. í því að rannsaka hvort lágmarkstekjur, sem mótaðar eru af hinu opinbera með ákvörðunum um upphæðir lífeyrisgreiðslna almannatrygginga, framfærslustyrkur félagsþjónustu sveitarfélaga og einnig tekjur ófaglærðra á vinnumarkaði sem í mörgum tilvikum vinna hjá ríki og borg, dugi fyrir lágmarksframfærslukostnaði," eins og skýrt er í bókinni.
Hún byggir á skilgreiningu félagsmálaráðuneytisins um þætti sem allir þurfi að geta veitt sér til að komast af í nútímasamfélagi. Hún segir að þessir þættir séu skilgreindir eins á öllum Norðurlöndum og sömu þættir og komi fyrir í mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. Hún færi þessa þætti til útgjalda og beri þá saman við tekjur fólks.
"Ég kemst að þeirri niðurstöðu að fólk hefur ekki fyrir þessum lágmarksútgjöldum," segir hún og bendir á að þarna sé um að ræða lífeyrisþega, sem hafi aðeins bætur frá hinu opinbera, sjúka, atvinnulausa og fólk sem sé á láglaunavinnumarkaði á Íslandi, fólk sem taki laun samkvæmt kjarasamningum Eflingar, fólk sem vinni á leikskólum og við umönnun aldraðra. "Staðreyndin er sú að fólk er mjög illa sett, hefur ekki fyrir nauðþurftum," segir hún, en í bókinni kemur fram að það vanti 40.000 til 50.000 kr. á mánuði miðað við nóvember 2000 til að standa undir nauðsynlegum framfærsluþætti. "Niðurstöður mínar sýna að fólk vantar 30% upp á að hafa fyrir þessu lágmarki. Þá er ég ekki að tala um upphæðir sem eiga að duga þannig að fólk geti farið í frí eða verið í félags- eða menningarlegri þátttöku."
Harpa tekur mið af helstu rannsóknum sem hafa verið gerðar á fátækt í íslensku samfélagi. Hún nefnir rannsókn Norrænu ráðherranefndarinnar um Þróun fátæktar á Noðrurlöndum, sem hafi tekið til áranna 1986 til 1995, en þar hafi Stefán Ólafsson og Karl Sigurðsson, sem hafi unnið íslenska hlutann 1996, komist að því að 10% þjóðarinnar lifi við aðstæður undir fátækramörkum. 1998 hafi 7% mælst búa við þessar aðstæður, en þá hafi atvinnuleysi minnkað. "Samt sem áður erum við með hátt hlutfall einstaklinga sem lifir og hefur lifað stöðugt í fátækt á Íslandi vegna þess að þeir hafa ekki haft bjargir til að komast út úr þessu," segir hún. "Það er óhætt að fullyrða að það eru milli 7 og 10% þjóðarinnar sem lifa og búa við þessar aðstæður."
Í ljósi þessara niðurstaðna eru settar fram nokkrar tillögur til úrbóta, m.a. að skerðingarmörk tekna út frá barnabótum verði hækkuð og færð að raunverulegum framfærslukostnaði eða fari í 150.000 kr. miðað við stöðuna eins og hún var fyrir 18 mánuðum. Það þýddi að 65,5% einstæðra foreldra fengju óskertar barnabætur í stað 11,4%, en Harpa segir í niðurlagi bókarinnar að útgjöld ríkisins myndu aukast um 2,5 milljarða vegna þessa. Þá leggur hún til að frítekjumörk vegna lífeyris verði hækkuð og að skerðingarhlutföll á tekjur öryrkja umfram frítekjumörk verði lækkuð úr 45% í 20% skerðingu.
"Ef vilji ráðamanna er til þess að draga úr fátækt í íslensku samfélagi þarf að taka kerfið út á heildstæðan hátt," segir hún og bætir við að niðurstöður sýni að þetta hafi verið tilviljunarkennt á undanförnum árum.
