Heildartekjur langt undir lágmarki almannatrygginga

Sigríður Hanna Ingólfsdóttir
Sigríður Hanna Ingólfsdóttir

Stækkandi hópur öryrkja fær skertar örorkulífeyrisgreiðslur frá almannatryggingum vegna tímabundinnar búsetu erlendis áður en örorkumat fer fram. Grein eftir Sigríði Hönnu Ingólfsdóttur sem birtist í Fréttablaðinu í morgun.

Stækkandi hópur öryrkja fær skertar örorkulífeyrisgreiðslur frá almannatryggingum vegna tímabundinnar búsetu erlendis áður en örorkumat fer fram. Samkvæmt svari velferðarráðherra við fyrirspurn Margrétar Tryggvadóttur alþingismanns um búsetuland og greiðslur almannatrygginga til örorkulífeyrisþega fengu á síðasta ári 686 einstaklingar skertar örorkubætur vegna búsetu erlendis. Það eru um 4,5% örorkulífeyrisþega, sem fá greiðslur frá almannatryggingum. Frá árinu 2009 hafði fjölgað í þessum hópi úr 402 einstaklingum í 686 og er þá átt við öryrkja búsetta hér á landi.

Tryggingastofnun ríkisins (TR) bendir þessu fólki á að kanna rétt á lífeyrisgreiðslum frá fyrra búseturíki. Það vekur upp spurningarnar: Hversu stórt hlutfall lífeyrisþega í þessari stöðu fær greiðslur erlendis frá? Hvernig er skipting heildartekna hjá örorkulífeyrisþegum með skertar greiðslur vegna búsetu erlendis?

Engar greiðslur 

Í ofangreindu svari velferðarráðherra við fyrirspurn á Alþingi kemur fram að árið 2012 fengu 579 einstaklingar, af þeim 686 öryrkjum með skertar greiðslur vegna búsetu erlendis, engan lífeyri frá fyrra búsetulandi, eða 84,4%. Samningar sem taka til almannatrygginga eru í gildi við ákveðin ríki, s.s. aðildarríki EES. Þrátt fyrir milliríkjasamninga fengu, á árinu 2012, tæp 78% þeirra sem bjuggu áður í ríki sem samningur er í gildi við, engar greiðslur frá almannatryggingum í fyrra búsetulandi.

Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að öryrkjar fá ekki greiðslur frá almannatryggingum í fyrra búsetulandi, m.a. þær að fólk bíður ákvörðunar eða hefur fengið synjun um örorkumat erlendis frá. Hluti öryrkja í þessum hópi hefur auk þess enga möguleika á að sækja um örorkugreiðslur frá fyrra búsetulandi og á það sérstaklega við þá sem hafa verið búsettir í löndum utan EES-svæðisins.

Undir framfærsluviðmiði 

Af svari velferðarráðherra við fyrirspurn um búsetuland og greiðslur almannatrygginga til örorkulífeyrisþega má greina að árið 2012 var rúmlega þriðjungur hópsins, eða 241 einstaklingur, með heildartekjur undir 170.000 kr. Á sama tíma var lágmarksframfærsluviðmið TR fyrir einstakling sem býr með öðrum fullorðnum 174.946 kr. (fyrir skatt). 33 öryrkjar voru til að mynda með heildartekjur undir 80.000 kr. (fyrir skatt). Í töflunni hér fyrir neðan má sjá nánari sundurliðun.

Fjöldi örorkulífeyrisþega með heildartekjur eftir tekjuflokkum

Tekjuflokkar 2012 

0 - 79.999 kr.                  33
80.000 -99.999 kr.         14
100.000 – 129.999 kr.     29
130.000 – 149.999 kr.     57
150.000 – 169.999 kr.   108
170.000 – 189.999 kr.   132
190.000 – 209.999 kr.   100
210.000 kr. eða hærri  213
Tölur fyrir nóvember 2012.

Mikilvægt er að gera sér grein fyrir því að þessir einstaklingar geta þurft að lifa á þessum skertu tekjum árum og áratugum saman. Inni í tölunni fyrir heildartekjur eru allar skattskyldar tekjur, þar á meðal bætur frá opinberum aðilum, s.s. fjárhagsaðstoð sveitarfélaga. Ef heildartekjurnar eru lægri en sú fjárhagsaðstoð sem sveitarfélagið veitir á hverjum stað (grunnfjárhæð), geta einhleypir í þessari stöðu fengið viðbót í formi fjárhagsaðstoðar upp að grunnfjárhæðinni. Öryrkjar í þessum hópi sem eiga maka með einhverjar tekjur eru hins vegar háðir maka sínum með framfærslu. Grunnfjárhæðir fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga eru mjög lágar og eru mismunandi eftir sveitarfélögum, fjárhagsaðstoðinni er ætlað að vera tímabundið neyðarúrræði, en ekki kerfi sem stendur undir framfærslu til lengri tíma.

Algjörlega óásættanleg staða

Af fjölda þeirra sem fá engar greiðslur frá almannatryggingum fyrra búsetulands má ráða að forsendur þær sem stjórnvöld gefa sér fyrir hlutfallsútreikningi lífeyris eru í flestum tilvikum ekki fyrir hendi. Aðeins mjög lítill hluti örorkulífeyrisþega með skertar greiðslur vegna búsetu erlendis fær greiðslur frá fyrra búsetulandi vegna örorku.
Í svari þáverandi félags- og tryggingamálaráðherra, Árna Páls Árnasonar, við fyrirspurn um lágmarksframfærslu kemur fram að með lögfestingu ákvæðis um sérstaka uppbót til framfærslu væri öllum lífeyrisþegum tryggð ákveðin lágmarksfjárhæð til framfærslu.

Í frétt á heimasíðu TR dags. 13.9.2012 segir: „Sérstök uppbót til framfærslu tryggir lífeyrisþegum ákveðna lágmarksframfærslu á mánuði… Reglugerðin var sett…vegna þess að það var mat manna að bótaflokkar almannatryggingakerfisins nægðu ekki til framfærslu lífeyrisþega…“ Því miður er það ekki svo að öllum lífeyrisþegum sé tryggð lágmarksframfærsla sökum þess að sérstök uppbót til framfærslu er einnig skert vegna búsetu erlendis. 

Núverandi fyrirkomulag, og sú erfiða staða sem því fylgir, er algjörlega óásættanlegt og verður að leiðrétta strax og afturvirkt.