Loforð stjórnvalda   

Lilja Þorgeirsdóttir framkvæmdastjóri ÖBÍ
Lilja Þorgeirsdóttir framkvæmdastjóri ÖBÍ

Notast er við smáskammtalækningar sem nýtast ekki þeim sem eru með lágar tekjur, segir meðal annars í grein Lilju Þorgeirsdóttur, framkvæmdastjóra ÖBÍ, um frumvarp félags- og húsnæðisráðherra í Morgunblaðinu 2. júlí.

Í kosningabaráttunni voru gefin loforð um að bæta kjör öryrkja og eldri borgara sem hafa mátt þola umtalsverðar kjaraskerðingar frá efnahagshruninu haustið 2008. Framsóknarflokkurinn taldi eitt brýnasta viðfangsefnið vera að hækka lífeyrisgreiðslur til aldraðra og öryrkja vegna kjaraskerðinga og kjaragliðnunar sem þeir hafa orðið fyrir á samdráttartímum. Sjálfstæðisflokkurinn ályktaði á landsfundi að sú kjaraskerðing, sem eldri borgarar og öryrkjar urðu fyrir 1. júlí 2009, yrði tafarlaust afturkölluð og að um forgangsmál væri að ræða.

Ný ríkisstjórn er tekin við og bíður fólk  óþreyjufullt eftir því að fá kjör sín leiðrétt og bætt enda langþreytt á stöðugum niðurskurði og hækkun kostnaðar í heilbrigðiskerfinu ásamt gegndarlausum verðhækkunum á ýmsum nauðsynjum. Forsætisráðherra tilkynnti að standa skyldi við gefin loforð. Í kvöldfréttum RÚV 25. maí sl. sagði hann að strax á sumarþingi myndu leiðréttingar á tekjutengingum og réttindaskerðingum lífeyrisþega sem tóku gildi 1. júlí 2009 verða að veruleika. Í fréttum RÚV þann 27. maí sl. staðfesti félags- og húsnæðismálaráðherra að kjör öryrkja og eldri borgara yrðu bætt, skerðingarnar frá júlí 2009 afnumdar og bætur hækkaðar á kjörtímabilinu. Forsætisráðherra lýsti því jafnframt yfir að velferðarmálin myndu njóta forgangs og á móti yrði sparað annars staðar í ríkisrekstrinum. 

Aðeins hluti af skerðingum leiðréttar

Loks barst tilkynning frá félags- og húsnæðismálaráðherra um frumvarp, lagt fram á Alþingi þann 25. júní sl., sem fæli í sér afturköllun tveggja skerðinga af sex sem lífeyrisþegar urðu fyrir 1. júlí 2009. Um er að ræða verulega hækkun á frítekjumarki vegna atvinnutekna fyrir ellilífeyrisþega og að lífeyristekjur munu ekki lengur skerða grunnlífeyri almannatrygginga, sem er mikil réttarbót. Gert er ráð fyrir að breytingarnar taki gildi 1. júlí nk. og koma til framkvæmda 1. ágúst nk. Því megi lífeyrisþegar eiga von á breytingum á sínum kjörum til batnaðar strax í sumar.

Gagnast fámennum hópi öryrkja

Ofangreindar leiðréttingar eru jákvæðar fyrir þá sem fá leiðréttingar á sínum kjörum og er full ástæða til að fagna því. Hins vegar eru það mikil vonbrigði að einungis tvær af skerðingunum frá 1. júlí 2009 verði leiðréttar sem greinilega eru valdar m.t.t. þess að þær kosta minnst fyrir ríkissjóð og ekki er gert ráð fyrir að þær gildi afturvirkt. Samkvæmt því virðast stjórnvöld ekki ætla að standa við gefin loforð strax á sumarþingi nema að hluta til. Notast er við smáskammtalækningar sem nýtast ekki þeim sem eru með lágar tekjur.

Staðreyndin er sú að ef frumvarpið fer óbreytt í gegnum þingið mun einungis mjög fámennur hópur örorkulífeyrisþega njóta þess. Því ekki er um að ræða hækkun á fjárhæðum einstakra bótaflokka heldur minni tekjutengingar hjá þeim sem hafa einhverjar aðrar tekjur en bætur almannatrygginga. Hækkun á frítekjumarki á launatekjum varðar eingöngu ellilífeyrisþega og afnám skerðinga á grunnlífeyri vegna lífeyrissjóðstekna nær einungis til fámenns hóps öryrkja. Sú forgangsröðun vekur furðu að leiðréttingar á kjörum sem byrjað er á ná ekki til þeirra sem þurfa að framfleyta sér á lágum bótum og hafa litlar eða engar aðrar tekjur. Þessi hópur á erfiðast með að ná endum saman en mun ekki fá leiðréttingar á sínum kjörum strax að loknu sumarþingi og mikil óvissa ríkir hvenær þeir megi vænta þess.

Aðgerðaráætlun nauðsynleg

Í 28. gr. sáttmála Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem Ísland undirritaði 2007, viðurkenna aðildarríkin rétt fatlaðs fólks til viðunandi lífskjara og til sífellt batnandi lífsskilyrða. Þá hefur eftirlitsnefnd Sameinuðu þjóðanna, með samningi um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi, lýst því yfir að þegar efnahagserfiðleikar steðja að þurfi stjórnvöld að lágmarka skaðann og gera nákvæma áætlun um hvenær og hvernig skerðingar skuli ganga til baka. Alþingi fullgilti samninginn árið 1979. Þrátt fyrir það hafa stjórnvöld ekki sett fram tímasetta áætlun um hvernig niðurskurður hjá öryrkjum og eldri borgurum verði bættur.

Brýnt að hækka bætur

Brýnast er að hækka bætur almannatrygginga verulega sem kemur öllum lífeyrisþegum til góða. Frá janúar 2009 til janúar 2013 hafa þær hvorki náð að halda í við verðlagshækkanir, almenna launaþróun né hækkun lægstu launa og er munurinn umtalsverður. Þessi þróun leiddi til þess að meðaltekjur öryrkja hækkuðu einungis um 4,7% (4,1% eftir skatt), á meðan launavísitala hækkaði um 23,5% og neysluvísitala um 20,5% (sjá mynd). Þá þarf að hækka ýmis tekjuviðmið og frítekjumörk sem hafa verið fryst frá 2009 og valdið því m.a. að sífellt færri fá ákveðna uppbótarflokka og þær litlu hækkanir á bótum sem hafa verið hafa ekki skilað sér til allra.

Falskar vonir?

Margir öryrkjar gera ráð fyrir því að bætur þeirra hækki strax í sumar enda hefur fréttaflutningur gefið tilefni til þess að ætla það. Fjölmargir öryrkjar hringja daglega til Öryrkjabandalagsins til að fá upplýsingar um hversu mikið bætur þeirra muni hækka. Því miður er fátt um svör þar sem bætur hjá meirihluta þeirra munu ekki breytast og stjórnvöld hafa ekki upplýst um hvernig og hvenær kjör þeirra lífeyrisþega sem fá ekki kjarabætur 1. ágúst nk. verða leiðrétt.

ÖBÍ hvetur stjórnvöld til að standa við gefin loforð og leiðrétta kjör lífeyrisþega verulega og það tafarlaust.

Lilja Þorgeirsdóttir

framkvæmdastjóri Öryrkjabandalags Íslands