© Akureyrarbær
ÖBÍ tekur undir framtíðarsýn grænbókarinnar um að í öllum landshlutum verði blómlegar byggðir og öflugir byggðakjarnar þar sem stuðlað verði að bættum lífskjörum landsmanna og búsetufrelsi með sem jöfnustu aðgengi að grunnþjónustu og fjölbreyttum atvinnutækifærum.
Frá því að yfirfærsla á þjónustu við fatlað fólk átti sér stað frá ríki til sveitarfélaga árið 2011 hefur verið kvartað undan kostnaði vegna þjónustunnar. Á Íslandi eru mörg fámenn sveitarfélög og dreifðar byggðir, en um er að ræða lögbundna þjónustu sem sveitarfélögum er skylt að veita en gera ekki alltaf. Þrátt fyrir það er hvergi minnst á fatlað fólk í grænbók um byggðamál.
Mikilvægt er að framtíðarsýn og markmið grænbókarinnar nái yfir fjölbreytta hópa samfélagsins um land allt, sérstaklega þá hópa sem reiða sig á lögbundna þjónustu og aðgengilegt samfélag til að geta lifað sjálfstæðu lífi. ÖBÍ vill koma eftirfarandi ábendingum og tillögum á framfæri.
Byggðamál og fatlað fólks
ÖBÍ leggur til að bætt verði við sérstökum kafla um bætta stöðu fatlaðs fólks í byggðaáætlunum. Þar verði meðal annars fjallað um aðgengi að þjónustu í dreifbýli og þéttbýli, búsetuúrræði, aðgengi að samgöngum og áskoranir vegna fjarlægða og fámennis í byggðalögum. Greint verði hvar þjónustu er ábótavant, hvaða möguleika fatlað fólk hefur til að stunda vinnu og nám vegna fjarlægða og hvaða búsetukostir standi fötluðu fólki raunverulega til boða.
Sérfræðiþjónusta og notendastýrð persónuleg aðstoð (NPA)
Brýnt er að íbúar sveitarfélaganna hafi aðgang að sérfræðiþjónustu. Það á ekki síst við um reglubundna hæfingu og endurhæfingu á borð við sjúkraþjálfun og sálfræðiþjónustu. Þá eru dæmi um að fólk missi endurhæfingarlífeyri við það að eini fagaðilinn á svæðinu flytji á brott. Að mati ÖBÍ myndi aðgerð til úrbóta ríma vel við áherslur grænbókarinnar, t.d. að grunnþjónusta sé veitt sem mest í nærumhverfi og að jafna tækifæri til atvinnu með fjölbreyttri, sjálfbærri atvinnuuppbyggingu um allt land.
Samkvæmt 9. gr. laga 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir segir að fatlað fólk eigi rétt á því að velja sér búsetustað,hvar og með hverjum það býr, til jafns við aðra. Jafnframt að óheimilt sé að binda þjónustu við fatlað fólk því skilyrði að það búi í tilteknu búsetuformi. Ákvæðið á sér stoð í 19. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) sem var lögfestur á Alþingi 12. nóvember 2025.
NPA er mikilvægt þjónustuform sem stuðlar að því að fatlað fólk fái nauðsynlegan stuðning til þess að það geti notið fullra mannréttinda til jafns við aðra og skapa því skilyrði til sjálfstæðs lífs á eigin forsendum. Jafnframt að það geti farið allra sinna ferða og notið sjálfstæðis eftir því sem frekast er unnt, sbr. 20. gr. SRFF um ferlimál einstaklinga.
ÖBÍ telur brýnt að áherslur byggðastefnu er snúa að búsetufrelsi nái einnig yfir aðstæður fjölbreyttra hópa samfélagsins. Fatlað fólk á ekki að neyðast til að rífa upp rætur og flytja frá fjölskyldu og vinum einungis vegna fötlunar og skorts á þjónustu.
Aðgengilegir innviðir og húsnæðisframboð
Samkvæmt úttekt ÖBÍ telst engin biðstöð á hringveginum uppfylla aðgengisviðmið. Mikilvægt er að hefja straxúrbætur í tengslum við samgönguáætlun en 90% biðstöðva áttu að vera aðgengilegar fötluðu fólki árið 2024, skv. stefnu stjórnvalda. Það hefur ekki raungerst.
Meirihluti íbúðarhúsnæðis á Íslandi er óaðgengilegur fötluðu fólki og vont versnandi fer þegar kastljósinu er beint að atvinnu- og iðnaðarhúsnæði. Setja þarf upp styrktarsjóð að norrænni fyrirmynd fyrir fatlaða einstaklinga sem búa í óaðgengilegu húsnæði. Þeir einstaklingar geti sótt um styrk til breytinga á húsnæði sínu og búið þar áfram. . Einnig er nauðsynlegt að í boði séu styrkir og/eða lán til húsfélaga til að bæta aðgengi að húsnæði fyrir fatlað fólk, svo sem til að setja upp lyftu í sameign. Slík áform og aðgerðir í byggðarstefnu myndu jafnframt rýma vel við stefnuyfirlýsingu ríkisstjórnarinnar um stofnun aðgengis- og aðlögunarsjóðs til að styrkja fatlað fólk til breytinga á húsnæði. Þannig væri jafnframt stutt við atvinnuþátttöku fatlaðs fólks og möguleika þess í menntakerfinu. Aðgengilegt húsnæði minnkar þörf fyrir byggingu hjúkrunarheimila og því auðveldara sem einstaklingurinn á með að sækja sér þjónustu út fyrir heimilið þeim mun minna er álagið á heimaþjónustu.
Stafræn þjónusta
Hröð skref eru tekin hvað varðar stafræna þjónustu. Hraðinn hefur þó verið of mikill með þeim afleiðingum að hún er óaðgengileg stórum hópi fólks. Á sama tíma hafa þær leiðir sem hafa áður staðið fólki til boða verið þrengdar mikið eða jafnvel aflagðar með öllu, sem er með öllu ásættanlegt. Þrátt fyrir aukna skilvirkni stafrænnar þjónustu fyrir ákveðinn hóp og minni kostnað þjónustuveitenda þarf að viðhalda öðrum leiðum. Móttaka og þjónustuver verða að vera til staðar þó að dregið verði úr þeirri þjónustu. Taka verður tillit til fjölbreytts hóps fatlaðs fólks.
Stafræn þjónusta þarf að fara eftir WCAG 2, alþjóðlegum stöðlum, sem tryggja aðgengi fatlaðs fólks að stafrænum kerfum. Það má ekki viðgangast áfram að hver þjónustuveitandi fái að viðhalda heimasmíðuðum lausnum sem aðeins eru aðgengilegar sumum og tala ekki við önnur kerfi.
Samráðsskylda
Allar áætlanir og lausnir nýtast betur þegar notendur hafa tækifæri til að koma snemma að útfærslu þeirra. Því er minnt á samráðsskyldu stjórnvalda samanber 3. mgr. 4. gr. SRFF þar sem segir að, „aðildarríkin skulu, þegar þau undirbúa og beita löggjöf sinni og stefnu samningi þessum til framkvæmda og vinna að ákvarðanatöku um málefni fatlaðs fólks, hafa náið samráð og tryggja virka þátttöku fatlaðs fólks, þ.m.t. fötluð börn, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd“.
Ekkert um okkur án okkar.
Með vinsemd og virðingu,
Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ
Kjartan Þór Ingason
verkefnastjóri ÖBÍ
Stefán Vilbergsson
verkefnastjóri ÖBÍ
Grænbók um byggðamál
Mál nr. S-22/2026. Innviðaráðuneytið.
Umsögn ÖBÍ, 27. febrúar 2026
