Hvítbók um byggðamál

ÖBÍ réttindasamtök (ÖBÍ) fagna framlagðri hvítbók um byggðamál en benda á að helstu athugasemdir samtakanna við grænbók um byggðamál hafi aðeins að litlu leyti ratað inn í hvítbókina. ÖBÍ ítrekar fyrri tillögu sína um að sérstök umfjöllun um stöðu fatlaðs fólks verði hluti af byggðastefnu stjórnvalda. Fatlaðs fólks er enn lítt getið sem hóps sem stendur frammi fyrir margskonar áskorunum í byggðamálums.s. möguleika fólks til búsetu, atvinnuþátttöku, menntunar og samfélagsþátttöku.

Ísland lögfesti samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) haustið 2025. Samningurinn er tilkominnvegna þess að réttindi fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs til jafns við aðra eru ekki að fullu tryggð í öðrum alþjóða mannréttindasamningum. SRFF áréttar að samningsríkin séu skuldbundin til að laga samfélagið að þörfum fatlaðs fólks svo það hafi ferða- og búsetufrelsi, geti stundað nám og vinnu og notið allra þeirra sjálfsögðu tækifæra og lífsgæða sem standa öðrum til boða.

Þegar sú skylda er ekki virt segir reynslan okkur að til verða kerfi, innviðir og þjónusta sem þjóna þörfum sumra en skapa jafnframt nýjar hindranir fyrir þá hópa sem hvað mest reiða sig á aðgengilegt samfélag. Afleiðingin er að nauðsynlegt reynist síðar að grípa til kostnaðarsamra sérlausna sem sjaldnast skila sama árangri og vel útfærð almenn lausn hefði gert frá upphafi.

Byggðastefna sem hefur það að markmiði að jafna lífskjör og auka búsetufrelsi verður að taka mið af þeim hópi fólks sem hvað mest reiðir sig á að aðgengilegir innviðir og þjónusta séu til staðar.

Sérfræðiþjónusta og notendastýrð persónuleg aðstoð (NPA)

ÖBÍ fagnar því að í hvítbókinni sé sérstök aðgerð um sérfræðiþjónustu á heilbrigðissviði á landsbyggðinni. Það er í samræmi við þær athugasemdir sem samtökin settu fram við grænbókina.

Aðra nauðsynlega þjónustu þarf líka að bæta en víða um land er þjónusta eins og sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun, talþjálfun, sálfræðiþjónusta, hæfing og endurhæfing takmörkuð eða ekki til staðar. Afleiðingin er skert lífsgæði, aukin stuðningsþörf og verri möguleikar fatlaðs fólks til mennta- og atvinnuþátttöku.

ÖBÍ bendir jafnframt á að NPA er eitt mikilvægasta verkfærið til að tryggja búsetufrelsi og sjálfstætt líf fatlaðs fólks. Byggðastefna ætti því að fjalla um hvernig tryggja eigi NPA þjónustu um land allt.

Aðgengilegir innviðir og húsnæðisframboð

ÖBÍ ítrekar fyrri tillögur sínar um að stofnaður verði aðgengis- og aðlögunarsjóður sem styðji fatlað fólk til nauðsynlegra breytinga á húsnæði. Meirihluti eldra húsnæðis á Íslandi er ekki aðgengilegur fötluðu fólki og víða skortir einnig aðgengilegt atvinnuhúsnæði. Þetta dregur úr möguleikum til atvinnu-, menntunar- og samfélagsþátttöku. ÖBÍ telur að byggðastefna sem miðar að því að styrkja byggðir um land allt verði að tryggja að fólk geti búið áfram í eigin húsnæði og heimabyggð með viðeigandi stuðningi og aðgengisúrbótum.

ÖBÍ telur mikilvægt að skýrt  komi fram í hvítbókinni að jafnræði verði ekki náð nema innviðir séu aðgengilegir öllum. Áætlanir þurfa að fara saman líkt og í löndunum í kringum okkur þar sem til dæmis er ekki heimilt að taka nýjar byggðir í notkun nema að grunnþjónusta á borð við almenningssamgöngur sé til staðar.

ÖBÍ fagnar því að hvítbókin leggi áherslu á þróun almenningssamgangna milli byggða en samtökin benda þó á að erfitt sé að samræma þessi markmið þeim ákvörðunum sem kynntar hafa verið á þessu ári um fækkun ferða á fjölmörgum leiðum landsbyggðarvagna. Slíkar breytingar draga úr aðgengi að vinnu, námi, heilbrigðisþjónustu og samfélagsþátttöku og ganga gegn yfirlýstum markmiðum byggðastefnu um aukna þjónustusókn og stærri vinnusóknarsvæði. ÖBÍ leggur áherslu á að allar ákvarðanir um almenningssamgöngur verði metnar út frá áhrifum þeirra á aðgengi fatlaðs fólks og annarra hópa sem reiða sig á þjónustuna.

Atvinnuþátttaka

ÖBÍ telur sérstaklega mikilvægt að hvítbókin taki skýrar á atvinnuþátttöku fatlaðs fólks.

Á síðustu misserum hafa stjórnvöld ráðist í umfangsmiklar breytingar á almannatryggingakerfinu með það að markmiði að auðvelda fólki með skerta starfsgetu þátttöku á vinnumarkaði. Jafnframt hefur Vinnumálastofnun innleitt verkefnið UNNDÍS sem miðar að bættri þjónustu, aukinni atvinnuþátttöku og stuðningi við fatlað fólk og fólk með skerta starfsgetu.

Þessar breytingar munu þó aðeins skila raunverulegum árangri ef stjórnvöld, sveitarfélög, opinberar stofnanir og aðilar vinnumarkaðarins vinna markvisst að því að skapa raunveruleg atvinnutækifæri um land allt.

ÖBÍ leggur því til að:

• atvinnuþátttaka fatlaðs fólks verði skilgreind sem sérstakur mælikvarði í byggðaáætlun,
• greindar verði hindranir sem mæta fötluðu fólki á landsbyggðinni þegar kemur að atvinnu og menntun,
• sérstök áhersla verði lögð á óstaðbundin störf og fjarvinnu fyrir fatlað fólk,
• opinberir vinnustaðir taki virkan þátt í að fjölga störfum fyrir fólk með skerta starfsgetu,
• byggðaaðgerðir styðji sérstaklega við atvinnuþátttöku fatlaðs fólks.

Aukin atvinnuþátttaka fatlaðs fólks er ekki aðeins mannréttindamál heldur einnig mikilvægt byggðamál.

Loftslagsmál, náttúruvá og öryggi

ÖBÍ bendir á að fatlað fólk er meðal þeirra hópa sem eru hvað viðkvæmastir fyrir afleiðingum loftslagsbreytinga, náttúruhamfara, rafmagnstruflana, fjarskiptarofa og annarra öryggisógna. Því þarf að tryggja að viðbragðsáætlanir taki sérstaklega mið af þörfum fatlaðs fólks, rýmingaráætlanir og neyðarviðbrögð séu aðgengileg, upplýsingamiðlun í neyðartilvikum sé aðgengileg öllum og að samhæfing almannavarna, sveitarfélaga og þjónustukerfa taki mið af fjölbreyttum stuðningsþörfum íbúa.

ÖBÍ telur mikilvægt að almannavarnafulltrúar og aðrir viðbragðsaðilar skoði sérstaklega stöðu fatlaðs fólks við endurskoðun viðbragðsáætlana um land allt.

Stafræn þjónusta

ÖBÍ telur áfram mikilvægt að stafræn umbreyting hins opinbera verði ekki á kostnað aðgengis. Tryggja verður að þjónusta uppfylli WCAG-aðgengisstaðla, að aðrar þjónustuleiðir séu áfram í boði og að móttökur og þjónustuver séu aðgengileg þeim sem geta ekki nýtt sér stafræna þjónustu.

Stafræn þjónusta sem er ekki aðgengileg verður ný hindrun í stað þess að vera lausn.

Samráð við fatlað fólk er lagaskylda, ekki valkostur

ÖBÍ hefur um árabil lagt fram umsagnir, tillögur og ábendingar um byggðamál, samgöngur, húsnæði, aðgengi og þjónustu um land allt. Samtökin telja því miður að sú þekking og reynsla hafi ekki verið nýtt við mótun hvítbókarinnar þrátt fyrir yfirlýsta áherslu stjórnvalda á samráð, en ekki var leitað til ÖBÍ á neinu stigi vinnunnar.

ÖBÍ hvetur því stjórnvöld til að styrkja hvítbókina með skýrari áherslum á réttindi fatlaðs fólks, atvinnuþátttöku, aðgengi, algilda hönnun og jafnt aðgengi að þjónustu um allt land. Þar með væri byggðastefnan betur í stakk búin til að þjóna öllum landsmönnum, óháð búsetu eða fötlun.

Ekkert um okkur án okkar.

Með vinsemd og virðingu,

Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ

Stefán Vilbergsson
verkefnastjóri ÖBÍ

Kjartan Þór Ingason
verkefnastjóri ÖBÍ

Hvítbók um byggðamál
Mál nr. S-104/2026 [Sveitarfélög og byggðamál] Innviðaráðuneytið.
Umsögn ÖBÍ, 13. ágúst 2026