Evrópusambandið og réttindi fatlaðs fólks
Spurt og svarað um hvað aðild Íslands að ESB gæti þýtt fyrir fatlað fólk og fjölskyldur þess
ÖBÍ réttindasamtök · ágúst 2026
Um þetta efni
Algengar spurningar – almenn svör
Hér er svarað spurningum um hvað aðild Íslands að Evrópusambandinu (ESB) gæti þýtt fyrir fatlað fólk og fjölskyldur þess.
Byggt á lögfræðilegri greiningu
Svörin byggjast á lögfræðilegri úttekt sem unnin var fyrir ÖBÍ réttindasamtök sumarið 2026.
Miðað við reglurnar eins og þær eru
Enginn veit fyrir fram hvernig aðildarsamningur myndi líta út. Svörin miðast við reglur ESB eins og þær eru í dag – og margt yrði háð nánari útfærslu.
Hvorki með né á móti
Hér er ekki tekin afstaða til þess hvort aðild sé góð eða slæm hugmynd. Markmiðið er aðeins að upplýsa. Þetta er almenn fræðsla, ekki lögfræðiráðgjöf.
1. spurning
Í stuttu máli
Hverju myndi aðild að ESB breyta fyrir fatlað fólk – í stuttu máli?
Sumt myndi breytast – annað ekki.
Réttindin þín halda sér
Réttindi samkvæmt íslenskum lögum myndu halda gildi sínu. Evrópureglurnar eru lágmarksreglur og aðild myndi ekki skerða betri rétt sem gildir hér.
Sterkari vernd í vinnu
Bann við mismunun á vinnumarkaði yrði bindandi Evrópuregla með evrópsku eftirliti – og vernd aðstandenda yrði skýrari en í dag.
Nýjar reglur um aðgengi
Reglur ESB um aðgengi að símum, hraðbönkum, netbönkum og netverslunum myndu taka gildi hér á landi.
Stóru ákvarðanirnar áfram hér heima
Örorkumat, fjárhæðir lífeyris og félagsþjónusta yrðu áfram ákveðin á Íslandi.
2. spurning
Í stuttu máli
Ísland er nú þegar í EES – er það ekki næstum það sama?
Nei – þar munar talsverðu fyrir fatlað fólk.
Í dag – með EES-samningnum
- Ísland tekur upp reglur ESB um innri markaðinn: vörur, þjónustu og viðskipti.
- Reglur ESB um jafnrétti og bann við mismunun standa að mestu fyrir utan EES-samninginn.
- Evrópureglur ganga ekki sjálfkrafa framar íslenskum lögum ef þær rekast á.
Við aðild að ESB
- Allar reglur ESB myndu gilda hér – líka jafnréttis- og aðgengisreglurnar.
- Margar reglur giltu beint og gengju framar íslenskum lögum við árekstur.
- Ísland tæki þátt í að móta reglurnar og hefði atkvæðisrétt um þær.
3. spurning
Í stuttu máli
Myndi ég halda þeim réttindum sem ég hef í dag?
Já.
Reglur ESB um réttindi fatlaðs fólks eru lágmarksreglur. Ríkjum er alltaf heimilt að veita betri rétt – og þar sem íslensk lög ganga lengra en Evrópureglurnar halda þau gildi sínu.
Dæmi: Íslensk lög banna mismunun vegna fötlunar líka utan vinnumarkaðar, til dæmis í verslun og þjónustu. ESB hefur ekki sett almenna reglu um það – íslenska verndin stæði óhögguð.
Gott að vita
Aðild að ESB myndi ekki skerða þá vernd sem fatlað fólk nýtur samkvæmt íslenskum lögum í dag.
4. spurning
Jafnrétti og atvinna
Myndi vernd gegn mismunun í vinnu styrkjast?
Já – einkum eftirfylgnin.
Íslensk lög banna nú þegar mismunun vegna fötlunar á vinnumarkaði og eru sniðin að Evrópureglunum. En Evrópureglan sjálf gildir ekki hér – og engin evrópsk stofnun fylgist með því hvernig hún er framkvæmd á Íslandi.
Við aðild yrði reglan bindandi fyrir Ísland. Framkvæmdastjórn ESB myndi fylgjast með framkvæmdinni og hægt yrði að fá úrlausn Evrópudómstólsins ef ágreiningur rís.
Dómar Evrópudómstólsins, sem hafa styrkt réttindi fatlaðs fólks jafnt og þétt, fengju þá fullt gildi hér á landi.
Gott að vita
Fyrir launafólk þýðir þetta: sömu reglur og annars staðar í Evrópu – og fleiri leiðir til að fylgja þeim eftir.
5. spurning
Jafnrétti og atvinna
Hvað er „viðeigandi aðlögun“ í starfi – og myndi hún styrkjast?
Aðlögun þýðir að starfið á að lagast að þér – ekki öfugt.
Fyrst á að skoða lausnir
Ekki má víkja fólki úr starfi án þess að kanna fyrst hvort aðlögun dugi – til dæmis hjálpartæki eða breytt verkefni.
Styttri eða breyttur vinnutími
Aðlögun getur falist í minna starfshlutfalli eða breyttum vinnutíma.
Flutningur í annað starf
Ef starfið hentar ekki lengur getur fólk átt rétt á að vera fært í laust starf sem það ræður við.
Gott að vita
Þetta hefur Evrópudómstóllinn skýrt í dómum sínum. Íslensk lög gera ráð fyrir viðeigandi aðlögun en óvíst er hvort þau ganga jafn langt. Við aðild giltu þessar kröfur ótvírætt hér.
6. spurning
Jafnrétti og atvinna
Ég annast fatlað barn eða náinn ættingja – skiptir þetta mig máli?
Já – þetta yrði ein skýrasta breytingin fyrir aðstandendur.
Evrópudómstóllinn hefur slegið því föstu að vernd gegn mismunun nær ekki aðeins til fatlaðs fólks sjálfs, heldur einnig til þeirra sem annast fatlaðan einstakling.
Dæmi úr dómum: Móðir fatlaðs drengs sætti verri meðferð í vinnu vegna fötlunar hans – það taldist ólögmæt mismunun. Starfsmaður sem annaðist fatlaðan son sinn átti rétt á að vinnuveitandinn skoðaði aðlögun á vinnutíma, svo sem fastar vaktir sem samræmdust umönnuninni.
Gott að vita
Óvíst er hvort íslensk lög veita aðstandendum þessa vernd í dag. Við aðild yrði hún ótvíræð – fyrir foreldra og aðra nánustu aðstandendur fatlaðs fólks.
7. spurning
Aðgengi
Myndi aðgengi að vörum og þjónustu batna?
Já, líklega. Viðamiklar aðgengisreglur ESB myndu taka gildi – þær ná m.a. til:
Gott að vita
Þessar reglur hafa ekki enn tekið gildi á Íslandi og hér er engin almenn löggjöf um aðgengi á þessum sviðum. Við aðild yrðu þær bindandi – og nýjar aðgengisreglur ESB tækju gildi hér jafnóðum.
8. spurning
Aðgengi
Hvað með rafræn skilríki og opinbera vefi?
Reglurnar eru til – en virka misvel hér.
Opinberir vefir og smáforrit eiga nú þegar að vera aðgengileg öllum. Sú Evrópuregla gildir á Íslandi og hefur verið leidd í íslensk lög.
Um rafræn skilríki gildir Evrópuregla um að þau eigi að vera aðgengileg fötluðu fólki eftir því sem framkvæmanlegt er. Hún hefur ekki skilað sér sem skyldi – hluti fatlaðs fólks getur enn ekki notað rafræn skilríki og er þar með útilokaður frá mikilvægri þjónustu.
Gott að vita
Við aðild fengi aðgengisreglan um rafræn skilríki beint lagagildi hér á landi. Þá væri hægt að byggja á henni gagnvart þeim sem gefa skilríkin út – og evrópskt eftirlit fylgdi með.
9. spurning
Aðgengi
Gæti ég notað örorkuskírteinið mitt í öðrum Evrópulöndum?
Ekki í dag – en við aðild, já.
ESB hefur samþykkt evrópskt örorkukort og evrópskt bílastæðakort. Kortin tryggja að fatlað fólk sem ferðast eða dvelur í öðru ESB-landi njóti sömu kjara og ívilnana og fatlað fólk þar í landi – til dæmis í samgöngum, á söfnum og viðburðum og á bílastæðum.
Þessar reglur hafa ekki verið teknar upp í EES-samninginn og gilda því ekki enn fyrir fólk sem býr á Íslandi.
Gott að vita
Við aðild fengi fatlað fólk á Íslandi evrópsku kortin á sama hátt og íbúar annarra ESB-ríkja.
10. spurning
Lífeyrir og greiðslur
Myndi örorkulífeyririnn minn hækka eða lækka við aðild?
Nei.
Hvorki hækka né lækka – aðild ræður engu um fjárhæðirnar.
Hvert ríki ákveður sjálft sitt almannatryggingakerfi: hverjir eiga rétt, hvaða skilyrði gilda og hversu háar greiðslurnar eru. ESB samræmir ekki fjárhæðir bóta milli landa.
Reglur ESB á þessu sviði snúast um annað – að fólk missi ekki áunnin réttindi þegar það flytur eða vinnur milli landa.
Örorkumat, fjárhæðir og skerðingar yrðu því áfram ákveðnar á Íslandi, af Alþingi.
11. spurning
Lífeyrir og greiðslur
Hvað ef ég flyt, læri eða vinn í öðru Evrópulandi?
Réttindin eiga að fylgja þér – og það gildir nú þegar.
Evrópureglur, sem gilda líka á Íslandi í gegnum EES-samninginn, tryggja að áunnin réttindi haldist milli landa: tryggingatímabil í fleiri en einu landi leggjast saman og greiðslur má eftir atvikum taka með sér yfir landamæri.
Þetta myndi ekki breytast efnislega við aðild. Það sem gæti breyst er eftirfylgnin: umboðsmaður Alþingis hefur oftar en einu sinni gert athugasemdir við að framkvæmd Tryggingastofnunar samræmist ekki þessum reglum.
Gott að vita
Við aðild gengju Evrópureglurnar ótvírætt framar íslenskum reglum ef þær rekast á – og evrópskt eftirlit með framkvæmdinni yrði sterkara.
12. spurning
Lífeyrir og greiðslur
Hvað með fólk sem flutti hingað frá landi utan Evrópu?
Fyrir þann hóp gæti aðild skipt máli.
Innan ESB gildir sérstök regla: Fólk frá ríkjum utan sambandsins, sem býr þar löglega, nýtur líka reglnanna um að almannatryggingaréttindi haldist milli landa.
Sú regla er ekki hluti af EES-samningnum og gildir því ekki á Íslandi í dag.
Gott að vita
Við aðild gæti fatlað fólk af erlendum uppruna, sem hefur áunnið sér réttindi í fleiri en einu landi, notið þeirra að fullu hér á landi.
13. spurning
Réttarvernd
Yrði auðveldara að sækja rétt sinn ef á mér er brotið?
Að ýmsu leyti, já – úrræðunum myndi fjölga.
Hægt að byggja beint á Evrópureglum
Margar reglur ESB gilda beint og hægt væri að bera þær fyrir sig gagnvart stjórnvöldum og fyrir dómi – jafnvel þótt Alþingi hefði ekki fest þær í lög.
Evrópureglur ganga framar
Stangist íslensk regla á við Evrópureglu víkur sú íslenska. Í dag gildir það ekki með sama hætti um EES-reglur.
Evrópskt eftirlit og kvörtunarleiðir
Framkvæmdastjórn ESB fylgist með ríkjunum og hægt er að koma kvörtunum á framfæri við hana.
Evrópudómstóllinn
Íslenskir dómstólar gætu leitað bindandi svara Evrópudómstólsins um hvernig beri að skilja reglurnar.
14. spurning
Réttarvernd
Hvaða þýðingu hefði aðild fyrir samning SÞ um réttindi fatlaðs fólks?
Samningurinn fengi aukið vægi.
Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks gildir nú þegar sem lög á Íslandi. Það myndi ekki breytast.
ESB er hins vegar sjálft aðili að samningnum. Á þeim sviðum sem ESB fer með geta brot á samningnum því jafnframt verið brot á Evrópurétti – sem stofnanir ESB og Evrópudómstóllinn geta tekið á.
Gott að vita
Aðild myndi þannig bæta við nýrri leið til að fylgja samningnum eftir – til viðbótar við þær leiðir sem þegar eru til staðar hér á landi.
15. spurning
Réttarvernd
Myndi Ísland ráða áfram sínum eigin málefnum fatlaðs fólks?
Já, að langmestu leyti.
Áfram ákveðið á Íslandi
- Félagsþjónusta og stuðningur við daglegt líf, þar á meðal NPA.
- Örorkumat, lífeyrir og fjárhæðir greiðslna.
- Heilbrigðisþjónusta, menntun og húsnæðismál.
ESB setur lágmarksreglur um
- Jafnrétti og bann við mismunun á vinnumarkaði.
- Aðgengi að vörum og þjónustu.
- Réttindi sem fylgja fólki þegar það flytur milli landa.
Hvar fæ ég frekari upplýsingar?
Ráðgjöf ÖBÍ
Ráðgjafar ÖBÍ svara spurningum um réttindi þín og aðstoða þig án endurgjalds.
Sími 530 6700 · obi.is
Fleiri upplýsingar
Á vef ÖBÍ er að finna frekari fróðleik um réttindi fatlaðs fólks.
Svörin í þessari kynningu byggjast á lögfræðilegri greiningu sem unnin var fyrir ÖBÍ. Þau eru almenn fræðsla en ekki lögfræðiráðgjöf – aðstæður hvers og eins geta skipt máli.
