ÖBÍ
ÖBÍ réttindasamtök taka undir markmið Reykjarvíkurborgar um að tryggja þurfi að þjónusta og aðstæður fatlaðs fólks séu þannig úr garði gerðar að hver og einn geti lifað sjálfstæðu og innihaldsríku lífi á eigin forsendum og að borgin stuðli að samfélagi þar sem fjölbreytileiki, þátttaka og sjálfstæði fatlaðs fólks eru leiðarljós í allri borgarþjónustu. Mikilvægt er að stefna Reykjavíkurborgar í málaflokki fatlaðs fólks inniberi skýrar, mannréttindamiðaðar og full fjármagnaðar aðgerðir sem verður framfylgt innan tímaramma stefnunnar. ÖBÍ vill koma eftirfarandi ábendingum og tillögum á framfæri.
Upplýsingar, biðlistar og opinber stjórnsýsla
Á skrifstofu ÖBÍ býðst fötluðu fólki og aðstandendum þeirra frí ráðgjöf félagsráðgjafa og lögfræðinga um réttindamál. Málin eru af ýmsum toga en sum mál koma oftar á okkar borð en önnur, þ.m.t. skortur á svörum frá sveitarfélögum um stöðu umsóknar eftir lögbundinni þjónustu. Dæmi eru um að einfaldar fyrirspurnir á borð við hvar umsókn er staðsett á biðlista hafi verið ósvarað í margar vikur og þegar svarið kemur er viðkomanda upplýst um að ómögulegt er að staðsetja viðkomandi umsókn á biðlistanum. Slík vinnubrögð samræmast ekki 9.gr. stjórnsýslulaga um málshraða.
ÖBÍ telur brýnt að Reykjavíkurborg ráðist í viðeigandi úrbætur og tilgreini sérstaka aðgerð um breytt verklag þar sem fatlað fólk geti nálgast upplýsinga um stöðu sína á biðlista eftir að lögbundinni þjónustu á vegum Reykjarvíkurborgar án aðkomu hagsmunasamtaka eða aðstandenda.
Stuðningur
ÖBÍ tekur undir aðgerðir um stuðning í stefnudrögunum og telur þær vera góðan grunn að nánari útfærslum. Líkt og bent var á í inngangi umsagnarinnar er mikilvægt að aðgerðirnar séu skýrar og innan tímaramma.
ÖBÍ leggur því til að við uppfærslu á stefnudrögunum verði kannað kosti þess að skipta löngum aðgerðum niður í hnitmiðaðri texta sem jafnframt tilgreinir hvaða svið, skrifstofa eða deild ber ábyrgð á að framkvæma aðgerðina og á hvaða tímabili. Þessi tillaga nær einnig yfir aðgerðir í öðrum köflum í stefnudrögunum.
Búseta og húsnæði
ÖBÍ tekur undir áherslur stefnudraganna um mikilvægi þess að búsetuform endurspegli ólíkar þarfir og lífsskeið með tilliti til algildrar hönnunar, óskir einstaklinga og geri fólki kleift að velja búsetu á eigin forsendum. Að mati ÖBÍ er húsnæðisöryggi mannréttindamál og oft forsenda þess að stoð- og stuðningsþjónusta, meðferðarúrræði, virkniátak og atvinnuþáttaka geti farið fram á farsælan hátt.
Fatlað fólk er ólíklegra til að eignast húsnæði en ófatlað fólk. Dæmi eru um að fatlaðir einstaklingar hafi tekist að vænka hag sinn eða fengið arf sem geri það að verkum að viðkomandi mætir ekki lengur þeim tekju- og eða eignamörkum sem kveðið er á um í reglum Reykjarvíkurborgar. Hægt væri að líta til Kópavogsbæjar sem heimilar sölu á félagslegri leiguíbúð ef viðkomandi leigjandi fer yfir tekju- og eignamörk og á barn, en með þeirri viðbót að slíkt úrræði myndi einnig ná til fatlaðs fólks sem eru leigjendur hjá Félagsbústöðum. Til að tryggja að slíkt úrræði myndi ekki ganga á eignarsafn væri hægt að bæta við grein sem tilgreinir að ef sala gangi eftir beri Félagsbústöðum að kaupa aðra sambærilega fasteign innan ákveðins tíma.
ÖBÍ tekur undir aðgerðirnar í kaflanum um búsetu og húsnæði en leggur jafnframt til nýjar aðgerðir til viðbótar.
- Reykjarvíkurborg beini þeim tilmælum til Félagsbústaða að við standsetningu á íbúðum í þeirra eigu verða endurbæturnar í samræmi við hugmyndafræði algildrar hönnunar og aðgengi fyrir alla.
- Reykjavíkurborg uppfærir reglur um félagslegt leiguhúsnæði og heimili fötluðum leigjendum sem fara yfir tekju- og eða eignamörk að get keypt íbúðina sem þau leigja.
Sjálfstætt líf
ÖBÍ fagna áherslum kaflans um að umönnunar- og góðgerðarsjónarmiðum er hafnað en áhersla lögð á að fatlað fólk hafi raunverulegt vald yfir eigin lífi, þjónustu og stuðningi. ÖBÍ áréttar að réttur fatlaðs fólks til sjálfstæðs lífs er einn af hornsteinum samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) og brýnt að stjórn vinni markvist gegn stofnanavæðingu fatlaðs fólks.
Í dag er hópur ungs fatlaðs fólks sem hefur verið vistað inn á hjúkrunarheimilum, stundum gegn sínum vilja. Sú staða er þvert á ákvæði SRFF og því þurfa ríki og sveitarfélög að bregðast við, leita lausna og tryggja fötluðu fólki val um hvar og með hverjum það býr og rétt til sjálfstæðs lífs til jafns við ófatlað fólk. ÖBÍ leggur því til eftirfarandi aðgerðir til úrbóta:
- Reykjarvíkurborg greini fjölda ungs fatlaðs fólks með lögheimili í Reykjavík sem dvelur á hjúkrunarheimilum
- Í kjölfarið mun Reykjavíkurborg greina á hvaða forsendum hver og einn einstaklingur dvelur á hjúkrunarheimili, leita lausna til úrbóta og bjóða hverjum og einum upp á annað úrræði við hæfi.
Aðgengi í sinni víðustu mynd
Fatlað fólk er öðrum háðara einkabílnum til að geta lifað sjálfstæðu lífi. Samkvæmt stefnu Reykjavíkurborgar er nú gert ráð fyrir að mikill minnihluti íbúa í nýjum hverfum muni reka bíl. Helsta ástæðan er að aðgengi sé að góðum almenningssamgöngum innan göngufjarlægðar. En áætlanir fara ekki saman. Víða er nú búið í nýjum hverfum sem byggð eru samkvæmt bílastæðastefnu Reykjavíkurborgar vegna tengingar við Borgarlínu sem er ekki enn í augsýn. Það gerir fatlaða íbúa í hverfunum, sem gætu mögulega notað almenningssamgöngur, algerlega háða akstursþjónustu fatlaðra, sem styður ekki hugmyndafræði sjálfstæðs lífs. Í Danmörku er óheimilt að byggja ný hverfi án virkrar tengingar við almenningssamgöngur.
Fatlað fólk þarf einnig að losa sig við heimilissorp. Nýlegt kerfi sem byggist á sorpflokkun og endurvinnslu er fötluðu fólki, sérstaklega hreyfihömluðu og sjónskertu, erfitt því nú þarf að fara út úr húsi með mismunandi poka til að skila af sér í mismunandi djúpgáma á lóð. Djúpgámarnir verða að vera nálægt hverjum inngangi í hindrunarlausri gönguleið, líka á veturna, til að vera aðgengilegir hreyfihömluðu fólki og vel merktir og staðsettir fyrir sjónskert fólk. Þegar fólk getur ekki sjálft losað sig við sorp getur það verið háð félagsþjónustu sveitarfélagsins um að fá til sín starfsmann til þess eins að sjá um að fara út með ruslið. Þangað til þarf það að lifa við lyktina sem því fylgir.
Ekkert um okkur án okkar!
Með vinsemd og virðingu,
Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ
Kjartan Þór Ingason
verkefnastjóri ÖBÍ
Stefán Vilbergsson
verkefnastjóri ÖBÍ
Stefna í málaflokki fatlaðs fólks í samráðsferli
Reykjavíkurborg – Velferðarsvið. Samráð 29.
Umsögn ÖBÍ, 16. mars 2026
