Samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026–2030

Með aðgengilegum samgöngum verður fatlað fólk síður háð öðrum um aðstoð við að koma sér milli staða. Meðal annars eykur það sjálfstæði og sjálfræði þess, dregur úr félagslegri einangrun og gerir það minna háð þjónustu ríkis og sveitarfélaga. Ánægjulegt er því að sjá að brugðist hafi verið vel við fyrri umsögnum ÖBÍ um og bætt við lykilviðfangsefni um þarfir fatlaðs fólks í samgöngum í samgönguáætlun.

Með breytingum á almannatryggingakerfinu í september 2025 er gert ráð fyrir aukinni atvinnuþáttöku fatlaðs fólks og þá er mjög mikilvægt að hindrunum í samgöngukerfinu verði rutt úr vegi. Enda segir í samningi Sameinuðu þjóðanna (SRFF) sem var lögfestur á Alþingi í nóvember 2025 að aðildarríki hans skulu „gera viðeigandi ráðstafanir til að tryggja fötluðu fólki aðgengi, til jafns við aðra, að efnislegu umhverfi sínu, samgöngum“ (9. gr.) með ráðstöfunum „sem fela í sér að bera kennsl á og útrýma hindrunum og tálmunum aðgengis“ svo sem að vegum og samgöngum (9. gr.) og „greiða fyrir því að fatlað fólk geti farið allra sinna ferða með þeim hætti og á þeim tíma sem það kýs og á viðráðanlegu verði“ (20. gr.).

Markmið, áherslur og aðgerðir

Markmið um greiðar samgöngur hljóta að fela í sér að fólk eigi kost á að nýta sér þá samgöngumáta sem standa almennt til boða og ekki þurfa að velja sér aðrar, óhentugri og dýrari leiðir til að koma sér milli staða. Það ætti að fela í sér að fólk þurfi ekki að nota akstursþjónustu fatlaðra nema í brýnni þörf, enda komi hún í stað og sé ígildi strætó fyrir fólk sem getur ekki notað hann. Almenningssamgöngum er hægt að bæta svo að fleiri geti notað þær. Mikilvægt er að samþætta leiðarkerfi og þjónustu almenningssamgangna, en jafnframt þarf að gera almenningssamgöngur aðgengilegar fyrir fatlað fólk. Þar á meðal með aðgengilegum strætisvögnum, bátum, flugvélum, biðstöðvum og samgöngumiðstöðvum.
Í lögum um farþegaflutninga og farmflutninga á landi nr. 28/2017 er kveðið á um að almenningsvagnar séu aðgengilegir fötluðu fólki og því verður að gera kröfu í útboði og samningum að í innkaupum á nýjum almenningssamgöngutækjum skuli vera tryggt að þau séu aðgengileg.

Miða þarf við að einstaklingar verði sjálfir færir um að koma sér milli staða án þess að vera háðir aðstoð annarra, sbr. hugmyndafræði algildrar hönnunar. Sumir verða þó áfram háðir viðeigandi aðlögun og aðstoðarfólki um það sem upp á vantar. Í nýjum og flóknum aðstæðum verður áfram mikilvægt að starfsfólk sé reiðubúið til aðstoðar.

Fyrir marga er flókið að nota almenningssamgöngur því að erfitt getur verið að átta sig á leiðakerfi Strætó og möguleikum þess, auk þess sem ferðir eru oft langar og tímafrekar. Erlendis hefur gefist vel að bjóða fólki fylgd meðan það er að átta sig á kerfinu. Slíkt var reynt á höfuðborgarsvæðinu en verkefnið var illa kynnt og vanfjármagnað að auki og þar af leiðandi var þátttakan lítil. Með betri umgjörð og fjármögnun er líklegt að betur myndi takast til og fleiri einstaklingar treystu sér til að rata með strætó.

• Lagt er til að verkefni sem gefi einstaklingum kost á að kynnast leiðakerfi almenningssamgangna í fylgd starfsfólks verði sett á laggirnar með þeirri kynningu og fjármögnun sem til þarf.

Að hverju þarf að huga varðandi almenningssamgöngur?

• Þar sem er þrep upp í innstig á farartækjum þarf að vera hægt að leggja út rampa fyrir hreyfihamlað fólk, t.d. í innanbæjarstrætó. Æskilegt er að þeir séu rafdrifnir en ekki útfellanlegir með handafli enda hefur það sýnt sig að margir bílstjórar eru óviljugir til að standa upp og aðstoða farþega við að komast að og frá borði. Þar sem hæðarmunur er of mikill frá stétt upp í farartæki, t.d. í landsbyggðarstrætó og flugrútu, þarf að tryggja aðgengi hreyfihamlaðs fólks með hjólastólalyftu.
• Gera þarf ráð fyrir hjólastólastæðum um borð þar sem einstaklingurinn getur fest sig með beltum og haft annan stuðning meðan á ferð stendur.
• Upplýsingakerfi um borð þurfa að vera virk. Skjáir og upplesnar tilkynningar sem tiltaka næstu biðstöðvar á leið gera fólki með heyrnar- og sjónskerðingu betur kleift að nota strætó.
• Biðstöðvar og samgöngumiðstöðvar þurfa að vera aðgengilegar öllum. Biðstöðvar þurfa að vera á palli sem lágmarkar halla á rampi upp í strætó. Flöturinn þarf að vera hallalaus, heill og óbrotinn. Biðskýli þurfa að vera hönnuð svo að hjólastólanotendur fái þar skjól. Leiðarlínur og athyglissvæði fyrir blint og sjónskert fólk þarf að leiða upp að og á biðstöð. Leiðarupplýsingar þurfa að vera greinilegar og í góðri hæð fyrir börn og hjólastólanotendur.
• Aðkomuleiðir að biðstöðvum þurfa að vera greiðar og hindrunarlausar með góðum merkingum og flæði allt árið um kring. Vetrarþjónusta þarf að ryðja leiðina að þeim og á þeim án þess að skilja eftir snjóruðning.
• Strætó b.s. hefur tekið í notkun Navilens leiðarkerfið sem auðveldar blindu og sjónskertu fólki að finna biðstöðvar með aðstoð snjalltækja. Kerfið nýtist fólki einnig mjög vel við að átta sig í opnum rýmum og hvatt er til uppsetningar þess á öllum samgöngumiðstöðvum.
• Á samgöngumiðstöðvum skal starfsfólk vera tilbúið til að aðstoða fatlaða farþega og þarf að vera þjálfað til þess.
• Heimasíður rekstraraðila almenningssamgangna þurfa að vera upplýsandi um aðgengi að biðstöðvum, miðstöðvum, farartækjum og annarri þjónustu. Enginn vill fara út í óvissuna og margir halda sig frekar heima ef upplýsingar eru ónógar.

Þó svo að betra almenningssamgöngukerfi eigi að gera fatlað fólk og almenning allan minna háðan notkun einkabílsins má ekki horfa fram hjá því að margt fatlað fólk er og verður háð einkabílnum til að fara milli staða. Skilgreining Tryggingastofnunar ríkisins (TR) á líkamlegri hreyfihömlun er sjúkdómur eða fötlun „…sem skerðir verulega færni til að komast ferða sinna þannig að göngugeta er að jafnaði minni en 400 metrar á jafnsléttu.“ Ástand gatna, sérstaklega við vetraraðstæður, og fjarlægðir að biðstöðum og milli staða þýða til að mynda að fólk með litla göngugetu mun aldrei geta séð þær sem raunhæfan samgöngukost. Hjólastólanotendur eru háðir því að umferðarleiðir séu hindrunarlausar og það þarf ekki miklar ójöfnur eða mishæðir til að þeir lendi í vandræðum.

Því miður hafa áherslur ríkis og sveitarfélaga í byggða-, samgöngu- og mannvirkjamálum saumað að réttindum þessa fólks á síðastliðnum árum með fækkun bílastæða við íbúðahús og annars staðar og hugmyndum um að staðsetja þau utan eðlilegrar hámarksfjarlægðar frá áfangastað, sem er 25 m skv. Byggingarreglugerð nr. 112/2012.

Í Reykjavík rísa nú heilu fjölbýlishúsahverfin sem gera ekki ráð fyrir að íbúar eigi bíl, en eru án góðrar tengingar við leiðarkerfi strætó og Borgarlínu. Enn eru mörg ár þangað til áform um að taka í notkun Borgarlínu verða að veruleika, en samt eru húsnæðishverfi byggð eins og sú þjónusta sé þegar til staðar, sbr. Vogahverfið í Reykjavík. Í Danmörku er óheimilt að taka íbúðahverfi í notkun án þess að grunnþjónusta eins og tenging við virkar almenningssamgöngur sé tryggð. Hér á landi virðist enginn sjá því neitt til fyrirstöðu. Á stöðum sem fatlað fólk getur ekki átt bíl og getur ekki notað almenningssamgöngur er það því alveg háð akstursþjónustu fatlaðs fólks. Erfitt er að sjá að það þjóni hagsmunum sveitarfélaga. Lagt er til að það verði tekið til skoðunar.

Akstursþjónusta fatlaðs fólks á að vera sambærileg við strætóþjónustu og taka mið af henni varðandi verð, hámarks ferðatíma og þjónustutíma. Hún á því að veita notandanum áþekkt ferðafrelsi og strætó. Akstursþjónustu fatlaðra er þó ekki hægt að nota til ferða milli sveitarfélaga nema í undantekningartilfellum. Meðan landsbyggðarstrætó og biðstöðvar eru óaðgengilegar ættu notendur akstursþjónustu fatlaðra að geta farið með henni milli sveitarfélaga, rétt eins og notendur strætó.

• Lagt er til að unnið verði að lausn svo að notendur akstursþjónustu geti farið um eins og notendur landsbyggðarstrætó.
• Lagt er til að fólk verði spurt í reglubundinni ferðavenjukönnun hvort það sé fatlað og hvernig það hafi áhrif á ferðavenjur og val á áfangastöðum. Einnig hvort óvissa um aðgengi að ferðamannastöðum eða hugsanlegum áningarstöðum verði til þess að fólk ferðist lítið eða ekki.

Í greinargerð segir að „ferðalög fatlaðs fólks milli landshluta munu verða auðveldari með bættu aðgengi í leiðakerfi almenningssamgangna og með endurbótum á biðstöðvum almenningsvagna og flugstöðvum,“ sem tengist aðgerð 2.3. Skýrsla ÖBÍ frá árinu 2022 leiddi í ljós að af 168 biðstöðvum strætó á landsbyggðinni telst aðeins ein vera með gott aðgengi. Erfitt er þó að sjá á sundurliðun nýframkvæmda á vegum Vegagerðarinnar að sérstakt fjármagn hafi verið tekið frá til slíkra framkvæmda á tímabilinu.

Gríðarhröð uppbygging hleðslustöðva í rafvæðingu bílaflota landsmanna hefur gerst án fullnægjandi umgjarðar, leiðbeininga, reglna og eftirlits. Mörg kostnaðarsöm mistök hafa verið gerð sem þarf að laga ef allir landsmenn eiga að geta tekið þátt í orkuskiptunum og því liggur á að vinna góðar hönnunarleiðbeiningar hratt og vel.

Vistvænir strætisvagnar og flugrútur hafa verið keyptar til landsins að undanförnu og sumir þeirra eru aðgengilegir hreyfihömluðu fólki. Icelandia hefur tekið í notkun tvær flugrútur með hjólastólalyftu og því ber að fagna. Þær þarf þó að panta sérstaklega, enda ekki almennt á leið. Slíkir vagnar eru dýrari en vagnar án lyftu og rafdrifins ramps. Ferjur eru í flestum tilfellum orðnar mjög gamlar og voru ekki smíðaðar með aðgengi fyrir alla í huga en jafnvel Herjólfur sem smíðaður var 2019 er ekki jafnaðgengilegur og gera mætti kröfu um. Hægt er að fá styrk til kaupa á vistvænum almenningsvögnum gegnum Orkusjóð, en einnig er hægt að fá styrk frá Vegagerðinni í tengslum við loftslagsmál sem „er ráðstafað til orkuskipta í landsbyggðarvögnum og ferjum“ (bls. 69).

• Lagt er til að úthlutun styrkja og skilmálar útboða miðist við að samgöngutækin séu aðgengileg öllum.

Þá er minnt á að við úrbætur á hafnaraðstöðu þurfi að gera ráð fyrir að fatlað fólk geti notað ferjur og aðra farþegabáta.

Að lokum er rétt að taka fram að aðgengishópur ÖBÍ á í góðu samstarfi við mörg sveitarfélög, fyrirtæki og stofnanir um úrbætur á aðgengi að samgöngum og hefur meðal annars tekið þátt í að útfæra biðstöðvar Borgarlínunnar. Hann hefur einnig komið að vinnu á vegum Vegagerðarinnar um að útbúa viðmið um útfærslu á götum og torgum sem hvatt er til að öllum sveitarfélögum og opinberum aðilum verði gert skylt að fara eftir.

Allar áætlanir og lausnir nýtast betur þegar notendur hafa tækifæri til að koma snemma að útfærslu þeirra. Því er minnt á samráðsskyldu stjórnvalda samanber 3. mgr. 4. gr. SRFF þar sem segir að, „aðildarríkin skulu, þegar þau undirbúa og beita löggjöf sinni og stefnu samningi þessum til framkvæmda og vinna að ákvarðanatöku um málefni fatlaðs fólks, hafa náið samráð og tryggja virka þátttöku fatlaðs fólks, þ.m.t. fötluð börn, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd“.

Ekkert um okkur án okkar.

Með vinsemd og virðingu,

Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ

Stefán Vilbergsson
verkefnastjóri ÖBÍ

Ýtarefni

Vegagerðin. (2025). Hönnun fyrir alla – algild hönnun utandyra, leiðbeiningar

Samgönguáætlun fyrir árin 2026–2040 ásamt fimm ára aðgerðaáætlun fyrir árin 2026–2030
322. mál, þingsályktunartillaga
Umsögn ÖBÍ, 9. febrúar 2026