ÖBÍ réttindasamtök taka undir markmið frumvarps um sveitarstjórnarlög [PDF] um að skipulag og starfsaðstæður sveitarfélaga séu þannig að þau geti sjálf borið ábyrgð á framkvæmd verkefna sem þeim er falið að sinna. Sveitarfélögum ber að veita ákveðna þjónustu í sínu nærsamfélagi og brýnt að framkvæmdar- og löggjafarvaldið tryggi getu þeirra til að annast lögbundin verkefni. Eitt mikilvægasta lögbundna verkefni sveitarfélaga er þjónusta við fatlað fólk. ÖBÍ leggur áherslu á að sveitarfélög og þjónustusvæði um land allt hafi skýrar og uppfærðar reglur, virkt samráð og stjórnsýslulega og fjárhagslega burði til að tryggja jafnt aðgengi að þjónustu óháð póstnúmeri. ÖBÍ vill koma eftirfarandi athugasemdum og tillögum á framfæri.
Samráð við íbúa og upplýsingagjöf
ÖBÍ líta svo á að nauðsynlegt sé að styrkja lagastoð um virka þátttöku íbúa og tryggt aðgengi allra að upplýsingum sveitarfélaga. Í frumvarpinu er fjallað almennt um að sveitarstjórnir skuli leitast við að tryggja íbúum tækifæri til þátttöku, m.a. með skilgreindum samráðsferlum og virkri upplýsingamiðlun á meðan mál eru til meðferðar, sbr. 117. og 118. gr. frumvarpsins. Þrátt fyrir þessi jákvæðu skref vantar skýrari og bindandi ákvæði um samráð, stafrænt aðgengi og tæknilega lágmarksstaðla sem sveitarfélög skulu fylgja, en í frumvarpinu er gert ráð fyrir rafrænum íbúakosningum og stafrænum samráðsleiðum.
Bent er á að sveitarfélögum er nú þegar skylt að sjá íbúum sínum fyrir aðgengilegum vef- og upplýsingalausnum þar sem lög um aðgengi að vefsetrum og smáforritum opinberra aðila voru samþykkt á Alþingi 5. mars sl. Í nefndaráliti við málið er ítrekað að „það sé ávallt á ábyrgð þess sem veitir þjónustu að tryggja að hún uppfylli skilyrði laga, óháð því við hvaða birgja er skipt.“ Allar stafrænar lausnir, rafræn þjónusta og upplýsingamiðlun sveitarfélaga þurfa því að uppfylla að lágmarki samræmd viðmið alþjóðlega aðgengisstaðalsins WCAG 2.1 (eða hærra) til að tryggja jafnt aðgengi allra íbúa, þar á meðal fatlaðs fólks, að upplýsingum, þjónustu og lýðræðislegri þátttöku. Lögin gera kröfu um að sveitarfélög séu með aðgengisyfirlýsingar í öllum stafrænum lausnum þar sem fram kemur hvernig fötluðu fólki er gert kleift að nýta þær og skilgreinda leið til þess að taka á móti ábendingum og spurningum um aðgengishindranir.
Aðgengi að tölfræði, upplýsingum og aðhald
Gott aðgengi íbúa og hagsmunasamtaka að tölfræðilegum gögnum og öðrum upplýsingum um stöðu lögbundinnar þjónustu er mikilvægt svo hægt sé að greina stöðu mála og veita stjórnvöldum málefnalegt aðhald. Í því ljósi er vert að rýna í svari félags- og húsnæðismálaráðherra við fyrirspurn frá Degi B. Eggertssyni þingmanns, um félagslegar leiguíbúðir í eigu sveitarfélaga [PDF] og tölur Hagstofu Íslands um mannfjölda eftir sveitarfélögum. Þar má greina ólíkan metnað milli sveitarfélaga og eru dæmi um sveitarfélög sem eru með svipaðan íbúafjölda en mikinn mismun af framboði félagslegra leiguíbúða. Því miður hefur reynst afar erfitt að fá heildstæð tölfræðigögn þvert á sveitarfélög um stöðu mála og að óbreyttu verða þessar upplýsingar úreltar eftir því sem árin líða.
Í 113. gr. frumvarpsins segir að Sambandi íslenskra sveitarfélaga sé heimilt, í þágu hlutverks síns sem sameiginlegur málsvari sveitarfélaga, að kalla eftir og miðla nauðsynlegum gögnum og upplýsingum frá sveitarfélögum. Tilgangur gagnaöflunar skal m.a. takmarkast við að safna saman og miðla tölfræðilegum upplýsingum um starfsemi, rekstur og þjónustu sveitarfélaga.
ÖBÍ leggur til breytingar á 113. gr. frumvarpsins á þá leið að Sambandi íslenskra sveitarfélaga beri skylda til að kalla eftir og miðla nauðsynlegum gögnum og upplýsingum um fjölda og dreifingu félagslegs leiguhúsnæðis á vegum sveitarfélaga auk fjölda einstaklinga á biðlista eftir lögbundinni þjónustu frá sveitarfélögum í janúar ár hvert. Ráðherra verði falið að útfæra fyrirkomulag ákvæðisins nánar í reglugerð.
Uppfylla ekki skyldur sínar í gerð reglna
Frumkvæðisathugun Gæða- og eftirlitsstofnunar velferðarmála (GEV) frá febrúar 2025 sýnir að víða skortir sveitarfélög grundvallarreglur og uppfærðar verklagsheimildir um stoð- og stuðningsþjónustu. Aðeins sex sveitarfélög voru með allar reglur uppfærðar og í samræmi við lög nr. 38/2018 um þjónustu við fatlað fólk með langvarandi stuðningsþarfir. Í einstaka tilvikum giltu reglur frá 2011 eða jafnvel 2006.
Þessi staða vekur djúpstæðar áhyggjur af þjónustuöryggi fatlaðs fólks. Reglur sveitarfélaga eru ekki formsatriði, þær eru réttindatæki sem eiga tryggja að einstaklingar geti treyst á jafna og fyrirsjáanlega þjónustu. Þegar reglur eru úreltar eða vantar með öllu, er hætta á að þjónustan verði handahófskennd og byggi á ólíkum túlkunum eða fjárhagslegu svigrúmi hverrar sveitarstjórnar. Þetta leiðir til þess að réttindi fatlaðs fólks ráðast í reynd af póstnúmeri, sem brýtur gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og 5. gr. laga nr. 38/2018, sem kveða á um rétt til þjónustu í heimabyggð.
Ríkisendurskoðun hefur einnig bent á að styrkja þurfi innra eftirlit og að beita lögbundnu frumkvæðiseftirliti markvissar, þar sem þjónustuveitendur og sveitarfélög hafa ekki tryggt nægjanlegt aðhald eða gæðastýringu. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks, sem nú hefur verið lögfestur, leggur ríka áherslu á að ríki og sveitarfélög hafi virkt og sjálfstætt eftirlit með framkvæmd réttinda og að samtök fatlaðs fólks séu þátttakendur í því ferli samkvæmt 33. gr. samningsins.
ÖBÍ fagnar áherslum í 9. kafla sveitarstjórnarlaga um stjórnsýslueftirlit með sveitarfélögum en áréttar að slíkt eftirlit þarf að vera sýnilegt og markvisst, með árlegum úttektum, birtingu niðurstaðna og skýrum kröfum um úrbætur innan tiltekins frests. Það er forsendan fyrir því að réttindi verði ekki háð getu einstakra sveitarfélaga heldur verði tryggð um land allt. ÖBÍ leggur áherslu á að við framkvæmd slíks eftirlits verði notast við stöðluð matsviðmið sem byggjast á aðgengi, jafnræði, gagnsæi og valdeflingu þjónustunotenda. Jafnframt telur ÖBÍ mikilvægt að þær kæru- og kvörtunarleiðir til ráðherra verði auglýstar og aðgengilegar íbúum og hagsmunasamtökum svo allir aðilar geti nýtt sér þau bjargráð telji þeir á sér brotið.
ÖBÍ áskilur sér rétt til að koma á framfæri frekari athugasemdum á seinni stigum.
Ekkert um okkur án okkar!
Með vinsemd og virðingu,
Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ
Kjartan Þór Ingason
verkefnastjóri ÖBÍ
Stefán Vilbergsson
verkefnastjóri ÖBÍ
Sveitarstjórnarlög
505. mál, lagafrumvarp.
Umsögn ÖBÍ, 20. mars 2026
