AðgengiHúsnæðismálUmsögn

Áform um breytingu á lögum um mannvirki (einföldun byggingarreglugerðar og breytt byggingareftirlit)

By 11. ágúst 2026ágúst 19th, 2026No Comments

ÖBÍ réttindasamtök taka heilshugar undir áform stjórnvalda um breytt byggingareftirlit. Á sínum tíma vöruðu ÖBÍ við afleiðingum byggingarstjórakerfisins og kröfðust þess að sjálfstæðar skoðunarstofur tækju við eftirlitshlutverki byggingarfulltrúa í umsögn og samtölum við stjórnvöld auk þess að leggja til að eftirlit yrði samræmt og skrásett á einum stað með gögnum sem væru aðgengileg almenningi. Nú er loks útlit fyrir breytingar samkvæmt þessum áherslum og því ber að fagna.

Um langt skeið hefur staðið yfir vinna um endurskoðun byggingarreglugerðarinnar sem loks sér fyrir endann á. Vilji er fyrir því á hinum Norðurlöndunum að sameinast um byggingarreglugerð og eftirlitskerfi, enda hafi það augljósa kosti í för með sér. Í því felst meðal annars hagræðing, lausn nálægðarvandans, samvinna um rannsóknir og gerð leiðbeininga sem mikil eftirspurn er eftir hér á landi enda stöndum við þar öðrum þjóðum langt að baki. Það má spyrja sig af hverju sú leið hafi ekki verið skoðuð í stað þess að finna upp hjólið með ærnum tilkostnaði og töfum, eða einfaldlega að innleiða reglugerð annars ríkis. Bent er sérstaklega á að sænskar áherslur er þroskaðar og ganga ekki aðeins út frá aðgengi (e. accessibility) og algildri hönnun (e. universal design) heldur nothæfi (e. usability) (Grangaard, S., Hedvall, P-O. & Lid, I M. (2024)), en nothæfi kemur til móts við raunverulegar þarfir fólks en miðar ekki aðeins við lágmarkskröfur. Lagt er til að sænska módelið verði skoðað við gerð nýrrar byggingarreglugerðar.

Stafræn kerfisbreyting í mannvirkjagerð

Fasteignakaup eru stærsta fjárfesting almennings. ÖBÍ hefur lengi talað fyrir samræmdri gátt sem safni inn öllum gögnum varðandi mannvirki sem allur almenningur hafi aðgang að enda sé það mikilvægur þáttur neytendaverndar. Meðal gagna sem aðgang eigi að veita að séu teikningar, afgreiðsla leyfisveitinga og eftirlitsaðila, allar breytingar sem gerðar séu á byggingartíma og eftir að mannvirkið hefur verið tekið í notkun, upplýsingar um ábyrgðaraðila fyrir hverjum þætti og yfir öllu verkinu auk verkeiganda, kærur vegna byggingargalla og afgreiðsla þeirra. Þannig sé hægt að taka ákvörðun um kaup á fasteign með hliðsjón af ofangreindu. Það er ánægjulegt að þessar áherslur eigi nú að koma til framkvæmdar með sameiginlegri mannvirkjaskrá og svokallaðri handbók hússins. Það er synd að útlit er fyrir að halda eigi upplýsingum frá tilvonandi eigendum: “Gert er ráð fyrir að upplýsingar um athugasemdir skoðunarstofa og frammistöðumat fagaðila sé eingöngu aðgengilegar skoðunarstofum og [Húsnæðis- og mannvirkjastofnun] HMS” (HMS (2026)).

Fólk á heimtingu á að geta leitað sér upplýsinga svo það kaupi ekki köttinn í sekknum en það á jafnframt að hafa möguleika á að upplýsa stjórnvöld ef svo hefur farið. Fram hefur komið að söfnun athugasemda um fagaðila hefjist með tilkomu ytra eftirlits skoðunarstofa, en mikilvægt er að almenningur, kaupendur fasteignanna og aðrir, geti komið sínum athugasemdum á framfæri svo að mark verði á tekið.

Einföldun á byggingarreglugerð

Byggingareglugerðin setur lágmarksviðmið sem þó er ekki alltaf farið eftir þrátt fyrir forskriftir. Aukið svigrúm aðila á byggingarmarkaði með svokallaðri virknimiðun getur valdið því að gengið sé á lagið ef umgjörðin er ekki þétt og eftirlitið virkt. Það er grundvallaratriði að tilgreint sé með skýrum hætti hvenær ákvæði teljast vera uppfyllt. Því hefur ekki verið svarað með fullnægjandi hætti hvaða vægi leiðbeiningar með ákvæðum reglugerðarinnar muni hafa eða hvenær þær verði tilbúnar. Þær skýringar í leiðbeiningum þurfa að vera hluti af reglugerðinni og tilbúnar þegar hún tekur gildi.

Athygli vekur að talað er um aukna möguleika á útfærslu hagkvæmra og skilvirkra lausna en hvergi er orði vikið að algildri hönnun sem er grunnforsenda aðgengis fyrir öll og þess að mannvirkin nýtist öllum jafnt. Hugmyndafræði algildrar hönnunar á að liggja öllum framkvæmdum til grundvallar en hefur oftar en ekki verið litið á sem hamlandi viðhengi jafnt af eftirlitsaðilum og verktökum. Þá er horft framhjá mannréttindum og öryggiskröfum en fólk á að eiga jafnan rétt á að velja sér búsetu þar sem það hefur sömu möguleika til að fara um sameiginleg rými og nota grunnaðstöðu eins og salerni, eldhús og svalir. Reyndin er sú að oft er þrengt að möguleikum fólks til þess þrátt fyrir kvaðir í reglugerð. Öryggi þess er einnig skert með hindrunum á borð við þungar hurðir og þröskulda sem ekki aðeins gera fatlað fólk, aldraða og börn háð aðstoð annarra við að fara um bygginguna heldur mismunar því svo að það geti ekki “með öruggum hætti komist inn og út úr mannvirkjum, jafnvel við óvenjulegar aðstæður, t.d. í eldsvoða“ sem er í trássi við 2. tölul. 3. gr. laga um mannvirki nr. 160/2010.

Húsnæði sem er svo takmarkað að það nýtist ekki fötluðu fólki er enn fremur dýrt fyrir samfélagið. Þegar fólk neyðist til að flytja eftir slys eða sjúkdóma eða vegna náttúrulegra fylgifiska öldrunar þarf þjóðarbúið að greiða hærri reikning en ef það gæti áfram athafnað sig  heima og komið og farið án teljandi fyrirhafnar. Þá er hægt að veita nauðsynlega þjónustu á heimili í stað þess að finna viðkomandi sérhæfða búsetu, t.d. í þjónustuíbúð eða á hjúkrunarheimili.

Því ber einnig að halda til haga að algild hönnun eykur aðeins byggingarkostnað ef ekki er hugað nægilega vel að aðgengi fyrir öll frá upphafi. Lagfæringar og viðbætur seinna meir vegna lélegrar hönnunar og framkvæmdar ganga á hagnað byggingaraðila en ábyrgðin er þeirra. Aukið svigrúm getur þýtt enn verri framkvæmd en áður ef ákvæðin eru ekki skýr, eftirlitið þétt og viðurlögum beitt, en gerendurnir munu eftir sem áður kvarta undan íþyngjandi umgjörð.

Aðgengiskröfur eru oftast skýrar í gildandi byggingarreglugerð en lítil áhersla er lögð á að framfylgja þeim þrátt fyrir að aðgengi og öryggi eigi að haldast í hendur, að ónefndri þeirri kröfu samtímans að fatlað fólk eigi að getað lifað sjálfstæðu lífi. Í þessu ferli þarf að styrkja lagalega stöðu aðgengis en í mannvirkjalögum er aðeins fjallað um aðgengi fyrir öll og algilda hönnun í markmiðum, en ekki í efnisákvæðum.

Breytt byggingareftirlit

ÖBÍ taka heilshugar undir afnám eftirlits byggingarstjóra með sjálfum sér og tilkomu ytra eftirlits óháðra skoðunarstofa. ÖBÍ lagðist enda gegn 8. breytingu á byggingarreglugerðinni árið 2018 og lagði þá til að eftirlitið yrði fært frá sveitarfélögunum til sjálfstætt starfandi sérfræðinga. Fyrirhugaðar breytingar, ásamt sameiginlegri byggingargátt og handbók hússins, munu stuðla að skýrari ábyrgð verkeigenda, hönnuða, byggingarstjóra og verktaka og auka rekjanleika byggingargalla til þess aðila sem ber ábyrgð á viðkomandi verkþætti eða verkinu öllu.

Í skýrslu HMS ( HMS (2026)) er sagt að breyttu byggingareftirliti sé ætlað að draga úr byggingargöllum. Talið er að kostnaður vegna byggingargalla geti numið allt að 25 milljörðum kr. á ári. Þar er ekki reiknað með þeim kostnaði sem skortur á aðgengi hefur í för með sér en er tilgreindur í byggingarreglugerð. Rökstyðja má að skert aðgengi fyrir ákveðna hópa sé byggingargalli, sérstaklega ef ákvæði reglugerðar þ.e. sá rammi sem húsbyggjendur eiga að fara eftir, eru ekki virt og eiga að vera í lagi við öryggisúttekt.

Í skýrslunni segir að notkunareftirlit eigi að taka til þátta sem tengjast burðarvirki, raka- og vatnssöfnun, innivist og lagna- og tæknikerfum. Að mati ÖBÍ þarf það einnig að tengjast aðgengisþáttum.

Aukin neytendavernd

Fagna ber aukinni neytendavernd samkvæmt þessum áformum. Fram að þessu hafa aðrir hagsmunir trompað hagsmuni fólksins sem á að búa í og nota mannvirkin.

Niðurstöður rannsóknarinnar „Gallar í nýbyggðum fjölbýlishúsum á Íslandi“ (Stefán Hrafn Jónsson o. fl. 2026) sem náði til 100 nýbyggðra fjölbýlishúsa á höfuðborgarsvæðinu leiddu í ljós galla í 91% tilfella, þar af var ríflega helmingur ýmist af alvarlegum eða umfangsmiklum toga. Kostnaðurinn fellur oft á nýja eigendur enda hefur skráning og eftirlit með nýbyggingum ekki verið nægilega gott og því oft erfitt að greina ábyrgðaraðila. Algengustu tegundir byggingargalla tengjast raka og frágangi utanhúss sem skerðir ekki aðeins gæði hússins og veldur óþarfa kostnaði og óþægindum heldur veldur veikindum og skerðir raunveruleg lífsgæði fólks með öndunarfærasjúkdóma, sjálfsofnæmi, umhverfisveikindi, efna- og lyktarnæmi og skynseginleika.

Það þarf að styrkja heimildir HMS en vilji til að beita heimildum þarf einnig að vera til staðar. Það er skiljanlegt að stofnunin beiti sér síður í einstaka málum en stofnunin þarf engu að síður að vakta og skrá tilvik svo að hægt sé að ganga úr skugga um hvort um einangruð tilvik sé ræða eða kerfislægan vanda. Þá þurfa að vera til kvörtunarleiðir og að fólk sé frekar hvatt en latt til að hafa samband. Þá gæti verið athugandi að fella úrskurðarnefnd umhverfis- og auðlindamála undir HMS til að tryggja að kærur sem berast nefndinni komi jafnframt til kasta þeirra sem bera ábyrgð á umgjörð mannvirkjamála.

Önnur áhrif og samráð

Svarað er í áformunum hvaða áhrif fyrirhugaðar breytingar geti haft á hópa og þjónustu, en ekki er gert ráð fyrir áhrifum þeirra á líf fatlaðs fólks nema með tilliti til lýðheilsu sem á við um öll. Lagt er til að framvegis verði gert ráð fyrir því í áformum stjórnvalda um lagasetningu.

Að gefnu tilefni er minnt á samráðsskyldu stjórnvalda við fatlað fólk, sbr. 3. mgr. 4. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SSRF):

„Við þróun og innleiðingu löggjafar og stefnu við innleiðingu samnings þessa og við annað ákvörðunartökuferli varðandi málefni fatlaðs fólks, skulu aðildarríkin hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar á meðal fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.“

Ekkert um okkur án okkar.

Með vinsemd og virðingu,

Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ

Stefán Vilbergsson
verkefnastjóri ÖBÍ

Heimildir

Áform um lagasetningu – Frumvarp um breytingu á lögum um mannvirki nr. 160/2010 (einföldun byggingarreglugerðar og breytt byggingareftirlit)
Mál nr. S-131/2026. Félags- og húsnæðismálaráðuneytið
Umsögn ÖBÍ, 11. ágúst 2026