Allsherjarúttekt Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála – drög að skýrslu

„ÖBÍ gagnrýnir að stjórnvöld og Alþingi eru síður viljug til að tryggja með lögum og í framkvæmd að eftirlitsaðilar og mannúðarsamtök hafi möguleika á að hafa eftirlit með aðstæðum fólks í leit að alþjóðlegri vernd „

ÖBÍ réttindasamtök eru heildarsamtök fatlaðs fólks á Íslandi. Hlutverk samtakanna er að koma fram fyrir hönd fatlaðs fólks í hverskyns hagsmunamálum. Gerðar eru svofelldar athugasemdir við drögin sem ekki eru tæmandi.

1. Athugasemdir við kafla A:

Mannréttindavernd á Íslandi

ÖBÍ fagna lögfestingu samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) í nóvember 2025. Einnig fagna samtökin því að valfrjáls bókun við samninginn hafi verið fullgilt í júní 2026. Samtökin fagna einnig tilkomu Mannréttindastofnunar Íslands sem tók til starfa í maí 2025.

SRFF er eini mannréttindasamningurinn sem ekki heyrir undir dómsmálaráðuneytið, sbr. forsetaúrskurð um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta í Stjórnarráði Íslands, sem tók gildi 15. mars 2025. Með því að aðskilja samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks frá öðrum mannréttindasamningum telja samtökin hættu á að samningurinn verði túlkaður sem velferðar- og félagsþjónustusamningur, fremur en mannréttindasamningur.

Að mati ÖBÍ skortir almennt þekkingu á SRFF, þ.m.t. mannréttindanálgun samningsins, undirliggjandi hugmyndafræði og grundvallarhugtökum. Að mati samtakanna þarf að stórefla vitundarvakningu um samninginn, einkum innan stjórnsýslunnar svo tryggja megi rétta beitingu ákvæða hans.

Almennt er mikill skortur á tölfræðilegum upplýsingum og rannsóknum um stöðu fatlaðs fólks í samfélaginu. Með 31. gr. SRFF undirgekkst ríkið skuldbindingu um að tryggja slíka gagnasöfnun. Að mati ÖBÍ þarf að gera mun betur til að uppfylla kröfur samningsins.

Í 33. gr. SRFF er kveðið á um framkvæmd og eftirlit innan lands með samningnum. Eftirlit ríkisins með framkvæmd og framfylgd sveitarfélaga á skyldum sínum gagnvart fötluðu fólki er að mati ÖBÍ ábótavant. Þá telur ÖBÍ löngu tímabært að ríki og sveitarfélög tryggi að ágreiningur á milli þessara aðila, einkum um fjármögnun þjónustu, komi ekki niður á mannréttindum fatlaðs fólks.

ÖBÍ bendir á að lögræðislög nr. 71/1997 í núverandi mynd uppfylla ekki skilyrði SRFF og telur mikilvægt að heildarendurskoðun á lögunum fari fram hið fyrsta til samræmis við 12. gr. samningsins.

2. Athugasemdir við kafla B:

Jafnræði og bann við mismunun

Í kafla B er fjallað um jafnréttislöggjöfina, þ.m.t. lög um jafna meðferð á og utan vinnumarkaðar. Að mati ÖBÍ eru ennþá mjög fá mál tekin til meðferðar af kærunefnd jafnréttismála sem varða réttindi fatlaðs fólks. Vitund um löggjöfina og kæruheimild til nefndarinnar virðist ekki vera mikil. Að mati ÖBÍ þarf að auka kynningu á löggjöfinni og hlutverki Jafnréttisstofu og kærunefnd jafnréttismála.

3. Athugasemdir við kafla C:

Kynbundið ofbeldi

Í kafla C er fjallað um kynbundið ofbeldi og heimilisofbeldi. Það kemur ÖBÍ á óvart að hve litlu leyti er fjallað um kynbundið ofbeldi gegn fötluðum konum og stúlkum. Í SRFF kemur sérstaklega fram að aðildarríkin viðurkenni að fatlaðar konur og stúlkur séu oft í meiri hættu, innan heimilis sem utan, á að verða fyrir ofbeldi, skaða eða misþyrmingum, vanrækslu eða hirðuleysi, illri meðferð eða misnotkun í gróðaskyni.

Að mati ÖBÍ er þörf á að efla vernd fatlaðra kvenna og stúlkna frá því að verða fyrir hvers konar ofbeldi og tryggja betur aðgang þeirra að vernd réttarvörslukerfisins. ÖBÍ vekur athygli á nýlegum rannsóknum sem benda til þess að gera þarf mun betur hvað varðar aðgengi fatlaðra kvenna að vernd.

Á meðal þess sem samtökin leggja til er að skilgreiningin á hugtakinu heimilisofbeldi verði tekin til endurskoðunar með það að markmiði að auka vernd fatlaðra kvenna sem verða fyrir ofbeldi í búsetuúrræðum fyrir fatlað fólk. Í umfjöllun kafla K um fatlað fólk er vísað til landsáætlunar gegn kynbundnu ofbeldi gagnvart konum 2026-2030 og til einnar aðgerðar hennar um fatlað fólk og kynheilbrigði með það að markmiði að fatlað fólk fái fræðslu og stuðning varðandi eigin kynhegðun og þekki rétt sinn í nánum samskiptum við aðra. Í ljósi stöðu fatlaðra kvenna telur ÖBÍ að leggja hefði átt meiri áherslu á vernd þeirra í áætluninni.

Í kafla K er einnig fjallað um áherslu á fræðslu innan réttarvörslukerfisins um málefni fatlaðs fólks og vísað til landsáætlunar í málefnum fatlaðs fólks. ÖBÍ bendir á að aðgerðum í landsáætlun um þetta efni hefur ekki verið lokið. Um er að ræða aðgerðir A8 um gerð leiðbeininga og fræðslu um viðeigandi aðlögun og studda ákvarðanatöku fatlaðs fólks innan réttarvörslukerfisins, aðgerð E5 um gerð leiðbeininga um viðeigandi aðlögun og málsmeðferð innan dómskerfisins og aðgerð E9 um gerð leiðbeininga um notkun mismunandi tjáskiptaleiða við málsmeðferð dómstóla.

4. Athugasemdir við kafla G:

Félagslegt öryggi og velferð

Í kafla G um félagslegt öryggi og velferð segir að Vinnumálastofnun bjóði upp á einstaklingsmiðaða þjónustu fyrir fólk með skerta starfsgetu. Markmiðið sé að styðja við að fólk fái vinnu á almennum vinnumarkaði. Þá segir að aukið hafi verið við úrræði og sérstöku átaki í að finna hlutastörf fyrir þennan hóp hafi verið hrundið af stað. ÖBÍ telur þó fátt benda til þess að störfum eða starfstækifærum fyrir fatlað fólk hafi fjölgað þrátt fyrir yfirlýst markmið stjórnvalda. Þá er bent á að átakinu um að finna hlutastörf fyrir fólk með skerta starfsgetu hefur verið hætt. Að mati samtakanna hafa ríki og sveitarfélög ekki gengið fram með fordæmi um að tryggja fötluðu fólki aukna atvinnuþátttöku.

5. Athugasemdir við kafla H:

Menntun

Í kaflanum um menntun er vísað til menntastefnu til 2030 sem byggir á jöfnum tækifærum fyrir alla. Áhersla hafi verið lögð á snemmtækan og samþættan stuðning, inngildandi menntun, stuðning við börn í viðkvæmri stöðu og aðgerðir sem tryggja jafnan aðgang að menntun og þjónustu óháð uppruna, tungumáli, fötlun eða félagslegum aðstæðum. Því miður telur ÖBÍ vera bakslag hvað varðar skóla án aðgreiningar bæði meðal ráðamanna og almennings. Samtökin telja að stjórnvöld þurfi að efla skóla án aðgreiningar og tryggja nauðsynleg aðföng og fjármagn.

6. Athugasemdir við kafla I:

Réttur til heilsu

Í H-lið eru tilmæli um að innleiða mannréttindatengda geðheilbrigðisstefnu í samræmi við samninginn um réttindi fatlaðs fólks og veita geðheilbrigðisþjónustu í samfélaginu með það fyrir augum að útrýma fordómum, mismunun og þvingunum á sviði geðheilbrigðis. Einnig kemur fram að úrbætur í þjónustu við fólk á einhverfurófi hafi verið sett í forgang og sé sú vinna í gangi.

ÖBÍ telur brýnt að auka aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og þjónustu við fólk á einhverfurófi. Nauðsynlegt er að koma nú þegar í veg fyrir að einstaklingum sé synjað um félags- og heilbrigðisþjónustu vegna einhverfugreininga. Þar sem um er að ræða brýnan vanda og beðið er úrlausna telur ÖBÍ mikilvægt að upplýst verði í skýrsludrögunum um hverju unnið er að.

7. Athugasemdir við kafla K:

Fatlað fólk

Í kaflanum um fatlað fólk er vísað til landsáætlunar í málefnum fatlaðs fólks fyrir árin 2024-2027 og í henni séu margar aðgerðir sem miði að því að koma í veg fyrir mismunun gegn fötluðu fólki. ÖBÍ bendir á að aðgerðir áætlunarinnar eru mjög mismunandi langt á veg komnar. Að mati ÖBÍ þurfa skýrsluhöfundar að gefa skýra mynd af því hver staðan er á aðgerðunum og hvort mælanlegur árangur hafi orðið af þeim. Það að aðgerð hafi verið ákveðin eða hafist handa við hana segir ekkert um það hvort komið verði í veg fyrir mismunun í lífum fatlaðs fólks.

Í kaflanum er vísað til þess að í landsáætlun séu aðgerðir sem miða að því að bæta þjónustu við fötluð börn, þar á meðal aðgerð um styttri bið eftir þjónustumati. Einnig er vísað til skyldu til að tryggja að fötluð börn geti lifað sjálfstæðu lífi og geti tekið þátt í samfélaginu án aðgreiningar. ÖBÍ fær ekki séð að biðlistar séu farnir að styttast og telur nauðsynlegt að málefnið verði sett í forgang. Að mati ÖBÍ skortir á að fötluðum börnum séu tryggð jöfn tækifæri til þátttöku á við önnur börn á ýmsum sviðum.

Að mati ÖBÍ þarf að gera breytingar á því hvernig mat á umsóknum fatlaðra barna um greiðsluþátttöku vegna hjálpartækja er samkvæmt lögum og reglugerðum og í framkvæmd. Að mati ÖBÍ er þörf á að útvíkka skilgreiningu hjálpartækjahugtaksins til samræmis við tilgang þeirra samkvæmt SRFF. Skortur er á skilningi á því að hjálpartæki eiga að hjálpa fólki að taka virkan þátt í lífinu til jafns við aðra og að lifa innihaldsríku lífi.

8. Athugasemdir við kafla L:

Innflytjendur, flóttafólk og fólk í leit að alþjóðlegri vernd

ÖBÍ gagnrýnir að stjórnvöld og Alþingi eru síður viljug til að tryggja með lögum og í framkvæmd að eftirlitsaðilar og mannúðarsamtök hafi möguleika á að hafa eftirlit með aðstæðum fólks í leit að alþjóðlegri vernd en á öðrum sviðum. ÖBÍ hefur ásamt Barnaheillum ítrekað óskað eftir því við Vinnumálastofnun að fá að kanna aðbúnað fatlaðra barna á flótta í búsetuúrræðum á vegum stofnunarinnar. Beiðnunum hefur verið hafnað.

Í nýsamþykktum lögum um brottfararstöð sem fela í sér heimildir til að frelsissvipta umsækjendur um alþjóðlega vernd eru mjög takmörkuð ákvæði um möguleika eftirlitsaðila og mannréttindasamtaka til að sinna eftirliti. Það gerir ÖBÍ nær ómögulegt að hafa áhrifaríkt eftirlit með aðstæðum fatlaðs fólks sem kann að vera frelsissvipt á grundvelli laganna.

Í umsögn sinni um frumvarpið um brottfararstöð kallaði ÖBÍ jafnframt eftir því að yrði frumvarpið að lögum yrði að tryggja mannréttindi fatlaðs fólks til hins ítrasta. Vernda yrði fatlað fólk frá því að vera vistað í brottfararstöð. Í frumvarpinu er þó hvergi vísað til réttinda fatlaðs fólks.

Ekkert um okkur án okkar!

Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ

Sigurður Árnason
lögfræðingur ÖBÍ

---

Allsherjarúttekt Sameinuðu þjóðanna á stöðu mannréttindamála- drög að skýrslu
Mál nr. S-109/2026 [Skrifstofa jafnréttismála] Dómsmálaráðuneytið.
Umsögn ÖBÍ, 10. júlí 2026