Adobe Stock
ÖBÍ réttindasamtök hafa til umsagnar drög að skýrslu heilbrigðisráðherra um áætlun um framkvæmd lýðheilsustefnu til fimm ára, 2026 – 2030. Að mati ÖBÍ er lýðheilsustefna stjórnvalda mikilvæg til að bæta heilsu þjóðarinnar með bættu aðgengi að þjónustu, draga úr sjúkdómum og heilsufarslegum ójöfnuði. Lýðheilsustefna er ákveðinn leiðarvísir fyrir stjórnvöld, sveitarfélög og samfélagið til að skapa bestu aðstæður í umhverfi sem styður við góða heilsu.
ÖBÍ vill koma á framfæri eftirfarandi athugasemdum:
1.
ÖBÍ fagnar því að aðgerðaráætlun um lýðheilsu tengist fleiri aðgerðaráætlunum sem hafa verið gefnar út, líkt og aðgerðaráætlun gegn krabbameini, sykursýki og hjarta- og æðasjúkdómum. Aðgerðaráætlununum er ætlað að draga úr ósmitbærum sjúkdómum og lífstengdum áhættuþátttum.
2.
Samkvæmt drögunum eru stöðugar framfarir í meðferð og greiningu krabbameina og endurspegla mikilvægi og þörf skimana. Skimanir fyrir krabbameinum greinir þau og forstig þeirra snemma sem eykur árangur meðferðar sem fylgir í kjölfarið og að auki eykur lífslíkur. Alþjóðaheilbrigðisstofnunin mælir fyrir því að skimað er fyrir krabbameinum í brjósti, legi, ristli og endaþarmi. Í dag er skimað fyrir legháls- og brjóstakrabbameini og er að því að hefja skimanir á krabbameinum í endaþarmi og ristli. Gert er ráð fyrir því að fólk á aldrinum 50-74 ára verði skimað fyrir þessum krabbameinum. ÖBÍ bendir á að á síðustu árum hefur orðið aukning í ristilkrabbameini hjá yngra fólki sem veldur oft örorku eða fötlun vegna stóma og öðru sem fylgir meðferð þessara sjúkdóma. Í ljósi þess hvetur ÖBÍ að aldur þeirra sem verða skimaðir fyrir ristli verði lækkaður niður í 40 ár.
3.
Í drögunum kemur fram að Ísland er aðili að norræna samstarfsvettvangnum um framkvæmd heilbrigðistæknimats (HTA), þar sem klínísk og efnahagsleg áhrif eru metin sem tryggir að ný lyf séu bæði áhrifarík og hagkvæm fyrir heilbrigðiskerfi aðildarríkjanna. ÖBÍ fagnar auknu aðgengi að áhrifaríkum og hagkvæmum lyfjum. Þá hvetur ÖBÍ ráðuneytið til að nýta samstarfið jafnframt til innkaupa á lyfjum. Ef Ísland stæði til boða frekari þátttaka í sameiginlegum innkaupum á lyfjum af hálfu Norðurlandanna gætu sjúklingar hér á landi staðið til boða fleiri og ódýrari lyf.
4.
Í skýrslunni er fullyrt að Heilsugæsla höfuðborgarsvæðisins hafi á undarförnum árum lagt aukna áherslu á forvarnir, snemmbæran stuðning og jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Að mati ÖBÍ þarf að fara saman hljóð og mynd, en það eru mýmörg dæmi þess að fullyrðingin standist ekki. Má í þessu tilliti nefna hádegisviðburðinn „Fleiri öryrkjar fresta heimsókn til læknis vegna kostnaðar, skortur að aðgengi fyrir fólk með fötlun að geðheilbrigði, brotakennda þjónustu við einhverfa, upplifun kvenna með langtíma veikindi“ og þau mál sem koma inn á borð samtakanna, en þau lúta flest að synjunum um heilbrigðisþjónustu.
ÖBÍ leggur þunga áherlsu á jafnt aðgengi að heilbrigðisþjónustu, þ.m.t. heilsugæslu og að dregið verði úr tæknilegum aðgangshindrunum eins og komugjöldum og aukinni rafrænni þjónustu sem tekur ekki tillit til þarfa fjölbreytts hóps fatlaðs fólks.
5.
ÖBÍ telur mikilvægt að lýðheilsustefna Íslands taki sérstakt mið af leiðbeiningum um að efla lýðheilsu breiðs hóps fatlaðs fólks sem ekki fær nauðsynlega heilbrigðisþjónustu. Í nýútgefnum leiðbeiningum Evrópusambandsins, Guidelines on how to increase access and overcome barriers in access to healthcare for persons with disabilities sem þróaðar voru út frá EU4HEALTH, sem drögin vísa í, kemur fram að fatlað fólk upplifir m.a. ójöfnuð í heilbrigðiskerfinu. Mikilvægt er að lýðheilsustefna Íslands taki sérstakt mið af þessum leiðbeiningum til að efla lýðheilsu þessa hóps og koma í veg fyrir frábendingar og aðra óásættanlega heilbrigðisþjónustu.
6.
Í lið númer 6 er talið upp hvað skuli gera til að setja gæði í fyrirrúm og er því mikilvægt að stjórnvöld nýti sér það sóknarfæri að efla eftirlit lýðfræðilegra breyta sem snúa að fötlun og langvinnum sjúkdómum. Samkvæmt 31. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks ber aðildarríkjum að safna viðeigandi tölfræðilegum og rannsóknartengdum upplýsingum til að geta mótað og framfylgt stefnu sem tryggir rétt fatlaðs fólk að heilbrigðisþjónustu til jafns við aðra, ítrekar ÖBÍ að samningur er nú lögfestur, sbr. lög nr. 80/2025
7.
Drögin fjalla um offitu en skortir áherslu á aðgerðir gegn vannæringu sem hefur áhrif á lífsgæði og heilsu einstaklinga. Hvatt er til að stefnan taki mið af næringarinntöku í víðari skilningi og þá með sérstakri áherslu á næringu jaðarsettra hópa, svo sem fatlaðs fólks og aldraðs fólks.
8.
ÖBÍ leggur mikla áherslu á aukna þjónustu við fólk sem er með geðraskanir og greitt að gengi að geðheilbrigðisþjónustu. Í drögunum segir að ráðuneytið styrki félagasamtök sem sinna snemmbærum úrræðum í geðheilbrigðismálum. Því miður er það ekki reynsla félagasamtaka sem þjónusta fólk með geðraskanir. ÖBÍ hvetur ráðuneytið að auka aðgengi félagasamtaka að styrkjum.
Ekkert um okkur án okkar!
Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ réttindasamtaka
Gunnar Alexander Ólafsson
hagfræðingur ÖBÍ réttindasamtaka
Drög að skýrslu heilbrigðisráðherra um áætlun um framkvæmd lýðheilsustefnu til fimm ára, 2026–2030
Mál nr. S-81/2026. Heilbrigðisráðuneytið.
Umsögn ÖBÍ, 19. maí 2026
