Fangelsið Hólmsheiði. Mynd: Arkís arkitektar.
Almennar athugasemdir
ÖBÍ telur ljóst að vel flestir þeir einstaklingar sem munu verða fyrir áhrifum af frumvarpinu, Framkvæmd öryggisráðstafana samkvæmt dómsúrlausn, verði það að lögum, geti talist til fatlaðra einstaklinga.[1] ÖBÍ leggur ríka áherslu á mikilvægi þess að á öllum stigum málsins verði horft til samningsins Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF). Ástæða þess að ráðist var í gerð samningsins á vettvangi Sameinuðu þjóðanna var sú staðreynd að fatlað fólk nýtur síður réttinda sinna, þ.m.t. grundvallar mannréttinda, en fólk almennt. Samningnum er því ætlað að vera leiðavísir um hvernig hægt er að stuðla að því að jafna þann mun.
Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. SRFF skulu aðildarríkin tryggja að fatlað fólk, til jafns við aðra, njóti réttar til frelsis og persónulegs öryggis og sé ekki svipt frelsi sínu með ólögmætum hætti eða geðþóttaákvörðunum og að frelsissvipting í hvaða mynd sem er, skuli fötlun ekki undir neinum kringumstæðum réttlæta frelsissviptingu.
Samkvæmt 2. mgr. skulu aðildarríkin tryggja fötluðu fólk sem svipt er frelsi sínu á einhvern hátt mannréttindi til jafns við aðra í samræmi við alþjóðleg mannréttindalög og tryggja að meðferð þess samræmist markmiðum og meginreglum samningsins, meðal annars með því að tryggja því viðeigandi aðlögun.
Athugasemdir við einstakar greinar
Um 2. gr.
ÖBÍ fagnar því að fyrsta markmið laganna sé að framkvæmd öryggisráðstafana sé í hvívetna í samræmi við mannréttindi og að réttaröryggi þeirra sem sæta slíkum ráðstöfunum sé tryggt. Þessu makmiði ber að halda á lofti og tryggja að því verði fylgt eftir í allri framkvæmd.
ÖBÍ tekur undir markmið 5. tl. 2. gr. um að gætt sé að sjálfsákvörðunarrétti og lífsgæðum innan marka ráðstafana sem skjólstæðingum er gert að sæta. ÖBÍ telur að vísa ætti til 12. gr. SRFF í frumvarpinu eða taka efni þess ákvæðis upp í lögin í viðeigandi samhengi.
Um 4. gr
ÖBÍ fagnar því að byggt sé á hugtaki viðeigandi aðlögunar í frumvarpinu, sbr. 11. tl. 4. gr. þess. Einnig til aðlögunar málsmefðerðar sbr. 1. tl. 4. gr. Um er að ræða hugtök sem eiga uppruna sinn í SRFF. ÖBÍ telur að vísa mætti oftar til viðeigandi aðlögunar í efnisákvæðum frumvarpsins eins og nánar er skýrt hér að neðan.
ÖBÍ leggur áherslu að að hugað verði vel að aðgengismálum við útfærslu hinnar nýju stofnunar. Huga þarf m.a. að aðgengi fyrir hreyfihamlaða, aðgengi fyrir sjón- og heyrnaskerta og skynrænu aðgengi.
Um 7. gr.
ÖBÍ fagnar ákvæði um fagráð og aðkomu hagsmunasamtaka að því. ÖBÍ leggur til að í öllum þeim tilvikum sem kveðið er á um skyldu til atvikaskráningar í frumvarpinu, t.d. vegna nauðungar, verði tryggt að fagráð hafi aðgang að upplýsingum um slíkar skráningar.
Um 11. gr.
Í 11. gr. er ákvæði um að miðstöðin skuli bjóða upp á regluleg námskeið, m.a. um mannréttindi. ÖBÍ leggur fagnar því að í frumvarpið hafi verið bætt að námskeiðin skuli m.a. fjalla um réttindi fatlaðs fólks.
Um 26. gr.
Í 26. gr. er ákvæði um einstaklingsbundna þjónustuáætlun. ÖBÍ leggur til að bætt verði við ákvæðið nánari lýsingu á með hvaða hætti mat á þjónustuþörf verður notað til að tryggja viðeigandi heilbrigðis- og velferðarþjónustu fyrir viðkomandi einstaklinga. Einnig að vísað verði til viðeigandi aðlögunar og hvernig hún verði tryggð á grundvelli matsins.
Um ákvæði VI. og VII. kafla.
ÖBÍ leggur til að í ákvæðum VI. og VII. kafla þar sem kveðið er á um þvinganir, takmarkanir, haldlagningu, upptöku o.þ.h. verði bætt ákvæðum um skyldu til atvikaskráninga. Líkt og lagt var til varðandi 7. gr. skuli tryggt að slíkar atvikaskráningar verði aðgengilegar fagráði samkvæmt þeirri grein. Þá verði slíkar ákvarðanir kæranlegar skv. 61. gr.
Um 30. gr.
Líkt og lagt var til í athugasemd við 5. tl. 2. gr. leggur ÖBÍ til að vísað verði til 12. gr. SRFF eða efni ákvæðisins verði tekið upp í frumvarpið.
Um 36. gr.
ÖBÍ bendir á að í 36. gr. vantar að tilgreina rit- og tánkmálstúlkun og leggur til að bætt verði úr því.
ÖBÍ er reiðubúið til samráðs og samvinnu á öllum stigum þessa máls. ÖBÍ áskilur sér rétt til að koma á framfæri frekari athugasemdum á seinni stigum verði ástæða til.
Ekkert um okkur án okkar!
Alma Ýr Ingólfsdóttir
formaður ÖBÍ
Sigurður Árnason
lögfræðingur ÖBÍ
Framkvæmd öryggisráðstafana samkvæmt dómsúrlausn
305. mál, lagafrumvarp.
11. febrúar 2026
[1] Samkvæmt e) lið formálsorða samningsins viðurkenna aðildarríki hans að hugtakið fötlun er í þróun og að fötlun er afsprengi samspils milli fólks með skerðingar annars vegar og umhverfis og viðhorfa hins vegar sem hindra fulla og árangursríka samfélagsþátttöku þess til jafns við aðra. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr. samningsins telst til fatlaðs fólks m.a. þau sem eru með langvarandi líkamlega, andlega eða vitsmunalega skerðingu eða skerta skynjun og sem verða fyrir ýmiss konar hindrunum sem geta komið í veg fyrir fulla og árangursríka samfélagsþátttöku til jafns við aðra.
ÖBÍ réttindasamtök eru heildarsamtök fatlaðs fólks á Íslandi. Hlutverk samtakanna er að koma fram fyrir hönd fatlaðs fólks í hverskyns hagsmunamálum.
