Spurt og svarað

Búsetuskerðingar

Hér má finna grunnupplýsingar um búsetuskerðingarmálið ásamt spurningum og svörum við ýmsum álitaefnum og fyrirspurnum sem borist hafa Öryrkjabandalagi Íslands. Álit umboðsmanns Alþingis varðar útreikningsreglu hjá TR fyrir búsetuhlutfall þeirra sem voru búsettir í landi innan EES áður en þeir fengu örorkumat. Það er önnur útreikningsregla fyrir öryrkja sem bjuggu í landi utan EES fyrir fyrsta örorkumat. Niðurstaðan úr þeirri útreikningsreglu er mun hærri miðað við sömu forsendur. Grundvöllur málsins er sá að fullar greiðslur miðast við 40 ára búsetu hér á landi þegar einstaklingar eru á milli 16-67 ára. Regla laga um almannatryggingar segir að þegar einstaklingar hafa ekki náð 67 ára aldri, þá skuli bæta öllum árum við eins og búsetan hafi verið hér á landi. Þessari reglu hefur ekki verið framfylgt hér á landi, nema í þeim tilvikum þegar einstaklingar hafa verið búsettir innan ríkis sem er utan EES. Nánari upplýsingar hér á vef ÖBÍ.

  • Ég bjó í Danmörku áður en ég fékk örorkumat hérna heima, á þetta við um mig?

    Álitið nær til örorkulífeyrisþega sem fá hlutfallslegar greiðslur vegna fyrri búsetu í löndum innan EES. Það nær því ekki til þeirra sem hafa verið búsettir í löndum utan EES fyrir örorkumat.

  • Hvað er "búsetuskerðingarmálið"?

    Álit umboðsmanns Alþingis varðar útreikningsreglu hjá TR fyrir búsetuhlutfall þeirra sem voru búsettir í landi innan EES áður en þeir fengu örorkumat. Það er önnur útreikningsregla fyrir öryrkja sem bjuggu í landi utan EES fyrir fyrsta örorkumat. Niðurstaðan úr þeirri útreikningsreglu er mun hærri miðað við sömu forsendur. Grundvöllur málsins er sá að fullar greiðslur miðast við 40 ára búsetu hér á landi þegar einstaklingar eru á milli 16-67 ára. Regla laga um almannatryggingar segir að þegar einstaklingar hafa ekki náð 67 ára aldri, þá skuli bæta öllum árum við eins og búsetan hafi verið hér á landi. Þessari reglu hefur ekki verið framfylgt hér á landi, nema í þeim tilvikum þegar einstaklingar hafa verið búsettir innan ríkis sem er utan EES. Nánari upplýsingar hér á vef ÖBÍ.

  • Er þetta bara fyrir þá sem búa á Íslandi?

    Hluti hópsins sem álitið nær til býr erlendis, en þessir einstaklingar fengu örorkumat hjá TR þegar þeir bjuggu á Íslandi.

  • Ég var á örorku og lenti í búsetuskerðingum en er núna á ellilífeyri. Á þetta við um mig?

    Já. Sá tími sem þú varst á örorku og lentir í búsetuskerðingum er eitthvað sem ætti að leiðrétta.

  • Ættingi minn varð fyrir búsetuskerðingu en er látinn. Hvað á að gera í þessu tilviki?

    Dánarbúið á kröfu á leiðréttingu vegna búsetuskerðinganna.

  • Hvert á ég að snúa mér með að sækja leiðréttinguna?

    Fólk þarf að snúa sér til Tryggingastofnunar ríkisins, sem ber ábyrgð á málinu og endurgreiðslum.

  • Á þetta bara við um Íslendinga sem búið hafa erlendis?

    Leiðréttingin er óháð ríkisborgararétti, réttindaávinnslan er í gegnum búsetu (lögheimili) á Íslandi.

  • Ef ég bý erlendis?

    Greiðslur skv. lögum um almannatryggingar nr. 100/2007 eru greiddar úr landi til þeirra sem búa í löndum innan EES. Þessar greiðslur eru: örorkulífeyrir (grunnlífeyrir), aldurstengd örorkuuppbót, tekjutrygging og barnalífeyrir. Greiðslur skv. lögum um félagslega aðstoð nr. 99/2007 eru ekki greiddar úr landi.

  • Hvenær get ég búist við því að þetta verði leiðrétt?

    TR segir að útreikningar eigi að liggja fyrir um næstu mánaðamót (jan/feb) 2019. Annað er óvíst. 

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks

  • Hvað er Samningurinn?

    Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) er alþjóðasamningur sem felur í sér skyldur aðildarríkja til þess að tryggja réttindi fatlaðs fólks. Í samningnum segir:

    „Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að tryggja og stuðla að því að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi verði í einu og öllu að veruleika fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi vegna fötlunar.“

    Réttindi eru nánar afmörkuð í einstökum greinum samningsins.

    Ítarlega er fjallað um Samninginn hér á vef ÖBÍ.

  • Hvers vegna var gerður sérstakur alþjóðasamningur um réttindi fatlaðs fólks?

    Allir einstaklingar eru jafnir fyrir lögum og eiga sama tilkall til allra mannréttinda. Með samningnum er viðurkennt að fatlað fólk hefur ekki haft sömu tækifæri og aðrir í gegnum tíðina. Aðildarríkin viðurkenna þessa staðreynd og heita því að vinna að bættum hag og bættum rétti fatlaðs fólks.

    Eins og segir í samningnum sjálfum:

    „Aðildarríkin viðurkenna að öll erum við jöfn fyrir lögum og eigum rétt á jafnri vernd og jöfnum hag lögum samkvæmt án nokkurrar mismununar.

    Aðildarríkin skulu banna hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar og tryggja fötluðu fólki jafna og árangursríka réttarvernd gegn mismunun á öllum sviðum.“

    Samningurinn er fyrst og fremst jafnréttissamningur. Með honum er leitast við að ná jöfnum rétti og jöfnum tækifærum allra óháð fötlun. Samningurinn hefur nú þegar haft víðtæk áhrif á rétt fatlaðs fólks í aðildarríkjum samningsins.

  • Hvert er markmiðið með samningnum?

    Í fyrstu grein samningsins segir að markmiðið með SRFF sé:

    „Að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra, jafnframt því að efla og vinna að virðingu fyrir eðlislægri mannlegri reisn þess.“

    Orðin efla, verja og tryggja fela í sér skyldur ríkjanna. Þessi orð fela að sama skapi í sér ákveðinn greiningarlykil til þess að meta hvort ríki standi við skuldbindingar sínar.

  • Hver eru grundvallaratriði samningsins?

    Við lestur á ákveðnum greinum samningsins er mikilvægt að hafa í huga ákveðin grundvallaratriði og meginreglur samningsins. Þar er kveðið á um:

    a. virðingu fyrir mannlegri reisn, sjálfræði og sjálfstæði allra einstaklinga.

    b. bann við mismunun.

    c. fulla samfélagsþátttöku allra í einu samfélagi fyrir alla.

    d. virðingu fyrir fjölbreytileika fólks og mannlegum margbreytileika.

    e. jöfn tækifæri.

    f. aðgengi.

    g. jafnrétti á milli karla og kvenna.

    h. virðingu fyrir getu fatlaðra barna og virðingu fyrir rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína.

    Þegar reynir á skýringu á samningnum skal litið til þessara grundvallarreglna.

  • Hvað er viðeigandi aðlögun?

    Samningurinn er fyrst og fremst jafnréttissamningur. Allir eru jafnir fyrir lögum og bannað er að mismuna á grundvelli fötlunar. Eitt af grundvallarhugtökum samningsins er „viðeigandi aðlögun“. Í samningnum segir:

    „„Viðeigandi aðlögun“ merkir nauðsynlegar og viðeigandi breytingar og lagfæringar, sem eru ekki umfram það sem eðlilegt má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki, til þess að tryggt sé að fatlað fólk fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og grundvallarfrelsi.“

    Í samningnum segir einnig að það teljist til mismununar að neita fötluðu fólki um viðeigandi aðlögun.

Þjónusta ÖBÍ

  • Útvegar ÖBÍ húsnæði?

    ÖBÍ rekur sjálft ekki húsnæðismiðlun en BRYNJA hússjóður Öryrkjabandalagsins er sjálfseignarstofnun sem á og rekur félagslegt leiguhúsnæði fyrir öryrkja um allt land. Síminn hjá Brynju hússjóði er 570 7800 og neyðarsíminn  522 2215. 

    Einnig má benda á að sveitarfélög á Íslandi hafa lögbundna skyldu til að útvega fólki húsnæði sem þess þarfnast.  
    • Listi yfir sveitarfélög landsins og hlekkir á þau eru á vef innanríkisráðuneytisins.
    • Félagsbústaðir hf. er í eigu Reykjavíkur eiga og reka yfir 2000 íbúðir í borginni fyrir einstaklinga og fjölskyldur sem eru undir skilgreindum tekju- og eignamörkum. Umsóknir skulu berast til Velferðarsviðs Reykjavíkurborgar.

     

  • Kostar að fá lögfræðiráðgjöf hjá ÖBÍ?

    Nei, öryrkjum, fötluðu fólki og aðstandendum þeirra býðst ókeypis ráðgjöf hjá félagsráðgjafa ÖBÍ og lögfræðingum um réttindamál. Hægt er að panta viðtalstíma í móttöku ÖBÍ eða fá beint samband við ráðgjafa á símatímum: 
    • Mánudögum kl. 11-12 og 13-14
    • Þriðjudögum kl. 11-12 
    • Miðvikudögum kl.13-14
    Móttaka ÖBÍ er opin á virkum dögum frá kl. 9:30 til 15:00.
    Sími: 530 6700
    Netfang: mottaka@obi.is
    Heimilisfang: Sigtún 42, 105 RVK

     

  • Höfðar ÖBÍ dómsmál?

    ÖBÍ hefur í gegnum tíðina farið í nokkur dómsmál sem varða hagsmuni fólks í aðildarfélögum ÖBÍ. Sjá t.d. dóm í máli Hæstaréttar í máli nr. 125/2000, svokallaðan Öryrkjabandalagsdóm I. Síðan sá dómur féll hefur bandalagið rekið nokkur dómsmál, sjá t.d. dóm Hæstaréttar varðandi sérstakar húsaleigubætur í máli  nr. 728/2015. Árið 2012 hóf ÖBÍ dómsmál sem varðaði hvort greiðslurnar væru í samræmi við það sem áskilið er í 76. gr. stjórnarskrárinnar, sjá dóm Hæstaréttar í máli nr. 223/2016. Það mál fór ekki á þann hátt sem við höfðum óskað. ÖBÍ hefur jafnframt stutt málarekstur vegna útreikninga á fjármagnstekjum fólks í hjúskap og hvernig slíkar greiðslur skerða rétt einstaklinga til greiðslna. Það mál tapaðist einnig en í þeim dómi var afar merkilegt sératkvæði sem tók algerlega undir málflutning stefnanda, sjá dóm í máli nr. 795/2017. Sjá lista yfir fyrri dómsmál ÖBÍ hér 
     
    Nú styður ÖBÍ  við nokkur dómsmál sem varða greiðslur og kjör fólks, m.a. vegna tenginga við tekjur maka við framkvæmd fjárhagsaðstoðar sveitarfélaga og framkvæmd LÍN á endurkröfum sínum gagnvart fólki sem reiðir sig á almannatryggingakerfið. Í undirbúningi eru fleiri mál sem varða framfærslugreiðslurnar, nánari upplýsingar eru væntanlegar.  

    Sigurjón Unnar Sigurjónsson lögmaður ÖBÍ, 3. júní 2019

Upplýsingar um ÖBÍ

  • Hver er formaður ÖBÍ

    Þuríður Harpa Sigurðardóttir, þá varaformaður Sjálfsbjargar, var kjörin formaður ÖBÍ á aðalfundi bandalagsins haustið 2017. Hún hefur í sinni formennskutíð lagt mikla áherslu á kjaramál örorkulífeyrisþega, náið samstarf við verkalýðshreyfinguna og stjórnvöld. Einnig hefur verið unnið ötullega að heilbrigðismálum, aðgengismálum, málefnum sem tengjast atvinnu- og menntun, málefnum barna og sjálfstæðu lífi. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks hefur verið lagður til grundvallar í starfi bandalagsins undir formennsku Þuríðar Hörpu.Þuríður Harpa Sigurðardóttir

  • Hvað er ÖBÍ?

    Öryrkjabandalag Íslands (ÖBÍ) er heildarsamtök hagsmuna og mannréttinda fatlaðs fólks á Íslandi stofnað 5. maí 1961. Bandalagið samanstendur af 43 aðildarfélagi fatlaðs fólks, öryrkja, einstaklinga með langvinna sjúkdóma og aðstandenda þeirra. Aðildarfélögin eru hagsmunasamtök ólíkra fötlunarhópa sem öll starfa á landsvísu. Hvert og eitt er með sérþekkingu á sínu sviði og veita margskonar fræðslu og stuðning. Samanlagður félagafjöldi þeirra er um 30 þúsund manns.

  • Markmið og hlutverk ÖBÍ?

    Markmið ÖBÍ er að íslenskt þjóðfélag verði samfélag jöfnuðar og réttlætis þar sem allir einstaklingar, óháð líkamlegu og andlegu atgervi, njóti mannsæmandi lífskjara og jafnra möguleika til sjálfstæðs lífs og virkrar samfélagslegrar þátttöku.

    Hlutverk ÖBÍ er að koma fram fyrir hönd fatlaðs fólks gagnvart opinberum aðilum í hverskyns hagsmunamálum svo sem varðandi löggjöf, framkvæmd hennar og í dómsmálum er snerta rétt þess. 

  • Hvað eru málefnahópar ÖBÍ?

    Starf málefnahópanna er hryggjarstykkið í málefnavinnu bandalagsins og gerir það mögulegt að berjast á mörgum stöðum á sama tíma. Málefnahópar bandalagsins fjalla um kjaramál, heilbrigðismál, aðgengismál, atvinnu- og menntamál, sjálfstætt líf og málefni barna.