Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) er alþjóðasamningur sem felur í sér skyldur aðildarríkja til þess að tryggja réttindi fatlaðs fólks. Í samningnum segir: 

„Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að tryggja og stuðla að því að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi verði í einu og öllu að veruleika fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi vegna fötlunar.“
 

Samningurinn er leiðarvísir að því hvernig tryggja skal fötluðu fólki mannréttindi og tækifæri til jafns við aðra í lífinu og gera því þannig kleift að vera virkir þátttakendur í samfélaginu. 

Undirritanir þjóðríkja hófust hjá SÞ þann 30. mars 2007. Ísland undirritaði samninginn þann dag ásamt valfrjálsri bókun, án fyrirvara. Alls hafa 165 ríki fullgilt samninginn nú í október 2016.

Samningurinn á ýmsum tungumálum á vef Sameinuðu þjóðanna, þýðingar á arabísku, ensku, frönsku, kínversku, rússnesku og spænsku eru jafngildir. Einnig má þar skoða samninginn á fleiri tungumálum.

Auðlesin og myndskreytt útgáfa á ensku frá Unicef um samninginn

Spurningar og svör um samninginn

Sigurjón Unnar Sveinsson, lögfræðingur ÖBÍ svarar hér nokkrum spruningum varðandi SRFF (unnið í júlí 2015 og uppfært að hluta 23. september 2016)

1. Hvað er samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks?

Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks (SRFF) er alþjóðasamningur sem felur í sér skyldur aðildarríkja til þess að tryggja réttindi fatlaðs fólks. Í samningnum segir:

„Aðildarríkin skuldbinda sig til þess að tryggja og stuðla að því að öll mannréttindi og grundvallarfrelsi verði í einu og öllu að veruleika fyrir allt fatlað fólk án mismununar af nokkru tagi vegna fötlunar.“

Réttindi eru nánar afmörkuð í einstökum greinum samningsins.

2. Hvers vegna var gerður sérstakur alþjóðasamningur um réttindi fatlaðs fólks?

Allir einstaklingar eru jafnir fyrir lögum og eiga sama tilkall til allra mannréttinda. Með samningnum er viðurkennt að fatlað fólk hefur ekki haft sömu tækifæri og aðrir í gegnum tíðina. Aðildarríkin viðurkenna þessa staðreynd og heita því að vinna að bættum hag og bættum rétti fatlaðs fólks.

Eins og segir í samningnum sjálfum:

„Aðildarríkin viðurkenna að öll erum við jöfn fyrir lögum og eigum rétt á jafnri vernd og jöfnum hag lögum samkvæmt án nokkurrar mismununar.

Aðildarríkin skulu banna hvers kyns mismunun á grundvelli fötlunar og tryggja fötluðu fólki jafna og árangursríka réttarvernd gegn mismunun á öllum sviðum.“

Samningurinn er fyrst og fremst jafnréttissamningur. Með honum er leitast við að ná jöfnum rétti og jöfnum tækifærum allra óháð fötlun. Samningurinn hefur nú þegar haft víðtæk áhrif á rétt fatlaðs fólks í aðildarríkjum samningsins.


3. Hvert er markmiðið með samningnum?

Í fyrstu grein samningsins segir að markmiðið með SRFF sé:

„Að efla, verja og tryggja full og jöfn mannréttindi og grundvallarfrelsi fyrir allt fatlað fólk til jafns við aðra, jafnframt því að efla og vinna að virðingu fyrir eðlislægri mannlegri reisn þess.“

Orðin efla, verja og tryggja fela í sér skyldur ríkjanna. Þessi orð fela að sama skapi í sér ákveðinn greiningarlykil til þess að meta hvort ríki standi við skuldbindingar sínar.

4. Hver eru grundvallaratriði samningsins?

Við lestur á ákveðnum greinum samningsins er mikilvægt að hafa í huga ákveðin grundvallaratriði og meginreglur samningsins. Þar er kveðið á um:

a. virðingu fyrir mannlegri reisn, sjálfræði og sjálfstæði allra einstaklinga.

b. bann við mismunun.

c. fulla samfélagsþátttöku allra í einu samfélagi fyrir alla.

d. virðingu fyrir fjölbreytileika fólks og mannlegum margbreytileika.

e. jöfn tækifæri.

f. aðgengi.

g. jafnrétti á milli karla og kvenna.

h. virðingu fyrir getu fatlaðra barna og virðingu fyrir rétti þeirra til að varðveita sjálfsmynd sína.

Þegar reynir á skýringu á samningnum skal litið til þessara grundvallarreglna.

5. Hvað er viðeigandi aðlögun?

Eins og áður sagði er samningurinn fyrst og fremst jafnréttissamningur. Allir eru jafnir fyrir lögum og bannað er að mismuna á grundvelli fötlunar. Eitt af grundvallarhugtökum samningsins er „viðeigandi aðlögun“. Í samningnum segir:

„„Viðeigandi aðlögun“ merkir nauðsynlegar og viðeigandi breytingar og lagfæringar, sem eru ekki umfram það sem eðlilegt má teljast eða of íþyngjandi, þar sem þeirra er þörf í sérstöku tilviki, til þess að tryggt sé að fatlað fólk fái notið eða geti nýtt sér, til jafns við aðra, öll mannréttindi og grundvallarfrelsi.“

Í samningnum segir einnig að það teljist til mismununar að neita fötluðu fólki um viðeigandi aðlögun.

6. Hvar má finna nýjustu þýðingu samningsins?

Á heimasíðu innanríkisráðuneytisins er að finna efni um samninginn. Þar er einnig að finna opinbera þýðingu hans. Þýðingin var bætt verulega á árinu 2013 en hana má bæta á nokkrum stöðum. Í þessu samhengi bendum við á enska þýðingu samningsins.

7. Hvað eru aðildarríkin mörg?

Þann 23. september 2016 eru aðildarríkin orðin 165. Einnig hafa 21 ríki sem hafa undirritað samninginn að auki, en ekki fullgilt hann. Evrópusambandið er einnig aðili að samningnum. Listi yfir aðildarríki samningsins.

8. Hvaða lönd fullgiltu samninginn á árinu 2016?

Antigua og Barbúda, Brúnei Darusalam, Comoros eyjar, Finnland, Holland, Sri Lanka og Ísland (upplýsingar uppfærðar 23. september 2016).

9. Hvers vegna var mikilvægt að fullgilda samninginn?

Hugtakið fullgilding (alþjóðasamninga) tekur yfir það þegar ríki undirgengst þær skuldbindingar sem felast í viðkomandi samningum og að tryggja þann rétt sem þar er kveðið á um. Við fullgildingu SRFF varð íslenska ríkið þar með bundið að þjóðarétti til þess að uppfylla þær skyldur sem kveðið er á um í samningnum.

Fullgilding felur einnig í sér skuldbindingu ríkja til að innleiða/framkvæma (e. implement) skyldurnar sem kveðið er á um í viðkomandi samningum.

Eftirlit með framkvæmd samningsins á alþjóðavettvangi er í höndum nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks. Innan tveggja ára frá fullgildingardegi ber ríkjum að skila inn skýrslum um framkvæmd samningsins. Nefndin óskar þá einnig eftir svokölluðum skuggaskýrslum frá hagsmunaaðilum. Norsku systursamtök ÖBÍ hafa t.d. unnið ötullega að því að safna efni frá einstaklingum í sína skuggaskýrslu. Nefndin hefur í framhaldi af yfirferð sinni yfir skýrslurnar gefið út lista yfir þau álitamál (list of issues) sem hún krefst svara við. Ríkin og hagsmunaaðilar geta þá skýrt mál sitt en frekar. Þegar nefndin hefur lokið yfirferð sinni yfir svörin gefur nefndin út tilmæli til úrbóta.

Dæmi eru um að ríki hafi bætt stöðu fatlaðs fólks eftir að hafa fengið slík tilmæli.

10. Hver er munurinn á undirritun og fullgildingu samningsins?

Undirritun felur ekki í sér athafnaskyldu en fullgilding felur í sér að ríkið er orðið aðili að samningnum og undirgengist þær skuldbindingar sem í samningnum felast. Sjá einnig svörin hér að ofan.

11. Hvað gerist við fullgildingu samningsins? (hvaða áhrif hefur það á gildandi lög og reglugerðir)

Íslenska réttarkerfið er byggt upp með þeim hætti að greint er á milli alþjóðaréttar og innanlandsréttar og því hefur fullgilding ein og sér ekki bein áhrif á réttarstöðu fólks. Hinsvegar er það viðurkennd lögskýringaraðferð á Íslandi að lög skuli skýrð með tilliti til fullgiltra alþjóðasamninga. Fullgilding SRFF ætti þar með mögulega að hafa áhrif á inntak lagatexta í landinu sem varða þau réttarsvið sem samningurinn tekur til.

Einnig er afar mikilvægt að hafa hér í huga að samningurinn felur í sér skuldbindingu ríkja um raunverulegt samráð á milli stjórnvalda og fatlaðs fólks í málum sem varða það.

„Þegar aðildarríkin undirbúa löggjöf sína og stefnu við að innleiða samning þennan og vinna að því að taka ákvarðanir um stöðu fatlaðs fólks skulu þau hafa náið samráð við fatlað fólk og tryggja virka þátttöku þess, þar með talið fatlaðra barna, með milligöngu samtaka sem koma fram fyrir þess hönd.“

12. Hvaða réttarbætur hefur fullgilding samningsins í för með sér fyrir fatlað fólk?

Fullgilding felur í sér að einstaklingar eiga möguleika á því að byggja á samningnum fyrir dómstólum. Einnig felur fullgilding í sér samráðsskyldu, sbr. svörin hér að ofan.

Fullgilding mun fela í sér að réttindum fatlaðs fólks verði gert hærra undir höfði og þau verða sýnilegri. SRFF er og verður mikilvægt tæki til þess að koma hlutunum í rétt horf.

13. Hvað tekur við nú þegar búið er að fullgilda samninginn?

Við fullgildingu mun ÖBÍ strax byrja að safna saman efni í skuggaskýrslu sína. Jafnframt mun bandalagið setja enn frekari pressu á ríkisvaldið til þess að breyta lögum sínum og reglugerðum, til þess að tryggja rétt fólks. Efnisleg innleiðing í allt lagakerfið er nauðynleg á næstu misserum. Þar er mikið verk óunnið.

Einnig munu möguleikar fólks opnast til þess að krefjast úrbóta í sínum málum í gegnum dómskerfið.

ÖBÍ mun í framhaldi af fullgildingu krefjast þess að samningurinn verði lögfestur.

14. Hvers vegna lögfesting í framhaldinu?

Lögfesting tryggir best réttarstöðu fatlaðs fólks. Sami túlkunarvandinn verður ekki fyrir hendi og þegar einungis verður búið að fullgilda samninginn. Lögfesting tryggir að hægt sé að byggja rétt fólks á SRFF fyrir dómstólum með beinum hætti.

15. Hvað er skuggaskýrsla?

Skuggaskýrsla er skýrsla óháðra aðila, þ.e. ekki ríkisvaldsins, um stöðu mála í tilteknu ríki. Slíkar skýrslur eru sendar til nefndar Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks.

16. Hvað er valfrjáls bókun? Geta einstaklingar kært brot gegn samningnum til SÞ?

Við fullgildingu samningsins var valfrjáls bókun við hann einnig fullgilt. Með valfrjálsri bókun við samninginn opnast einstaklingsbundin kæruleið, telji viðkomandi einstaklingar á sér brotið. Þessi kæruleið er háð þeim skilyrðum að einstaklingur hafi tæmt allar dómstólaleiðir innanlands. Bókunin opnar einnig á að hópar geti beint kærum til nefndarinnar. Einnig felur bókunin í sér ákveðnar rannsóknarheimildir fyrir nefndina telji hún ríki fremja alvarleg brot á samningnum.

17. Hver eru helstu einstaklingsmálin sem farið hafa fyrir nefndina?

Nokkur einstaklingsmál hafa farið fyrir nefndina. Lista yfir þau mál. Í þeim er að finna leiðbeiningar um skýringar á ákvæðum samningsins. Þau sem hafa komið hafa falið í sér grundvallarskýringar á gildissviði samningsins, fötlunarhugtakinu, viðeigandi aðlögun og aðgengi.

18. Hvað er almennt álit?

Sameinuðu þjóðirnar gefa út svokölluð almenn álit ( e. „general comments“). Í þeim koma fram skýringar nefndarinnar á ákveðnum greinum samningsins.

Nefndin hefur gefið almenn álit á um réttarstöðu til jafns við aðra (12. gr.), aðgengi (9. gr.), um stöðu fatlaðra kvenna og stúlkna (6. gr.) og menntun án aðgreiningar (24. gr.). Álitin má finna hér. http://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CRPD/Pages/GC.aspx

 

Ítarefni um samninginn: